آشنایی با ساز های ایرانی

[مهسا بیرالوند]

بربط : ([Only registered and activated users can see links])
بربط سازي است ايراني که از عهد باستان در ايران وجود داشته و در زبان فارسي به آن رود يا شاهرود هم گفته مي شده ولي پس از قبول دين اسلام از طرف اکثريت ايرانيان و تاثير فرهنگ و هنر ايراني بر فرهنگ عرب بربط يکي از سازهاي اصلي موسيقي عرب شد که در زبان عربي به آن عود يا مرهر يا کران مي گويند. ([Only registered and activated users can see links])
در اين زمان عود به معناي ترکه چوب نازک و چوب مي باشد. ([Only registered and activated users can see links])
هنرمندان و صنعت گران ايراني که براي ساختن کعبه به مکه آمده بودند بربط و طرز نواختن آن را با خود به آن مکان مقدس بردند و ابن سريج يکي از نوازندگان و موسيقي دانان بزرگ و به نام آن روز عرب بربط را که انواع گوناگون داشته از ايرانيان به عاريت گرفت و اولين شخصي بود که موسيقي عرب را با اين ساز ايراني اجرا کرده است. اين ساز سابقا 4 سيم داشته که زرياب در اندلس سيم پنجمي به آن اضافه مي کند. زرياب کبير يکي ديگر از نوازندگان بزرگ بربط همان زمان که در دربار هارون الرشيد بود با نوع آوري و ابداعات و ابتکارات خاص خود تغييراتي در عود داده بود.با اين حال عود ساخت او با آن که مساوي سازهاي ديگر بود از همان چوب ساخته مي شد از لحاظ وزن حدود يک سوم وزن عودهاي معمولي سنگين تر بود .سيم اول عود وي از ابريشم بافته مي شد که از تار سازهاي همکاران و رقيبانش بسي بهتر بود. سيم هاي دوم و سوم و چهارم سازش را از روده بچه شير مي تافته.عود چهار سيم را عود قديم يا عود کلاسيک مي ناميدند.عود کامل با پنج سيم که براساس گام سيتماتيسها پرده بندي مي شده. ([Only registered and activated users can see links])
اعراب کوک نوع ايراني را براي کوک کردن سيم ها در حالت آزاد عود قبول کرده اند(لا ر سل دو) ([Only registered and activated users can see links])


[Only registered and activated users can see links]

[مهسا بیرالوند]

کمانچه : ([Only registered and activated users can see links])


اين ساز جز دسته سازهاي آرشه اي است . کمانچه يکي از سازهاي زهي است که داراي 4 سيم مي باشد و اين سيم ها به موازات تمام طول ساز امتداد دارد و صداي آن خيلي خوش و جذاب مي باشد ولي کمي به اصطلاح تو دماغي. کاسه صوتي اين ساز از چوب توت است که با برش هاي از عاج تزيين شده است. کمانچه سابقه اش در ايران به قبل از اسلام مي رسد و در نواحي بلوچستان به نام غژک يا غيچک ناميده مي شود ولي تعداد سيم هاي آن از کمانچه بيشتر است ([Only registered and activated users can see links]) .


[Only registered and activated users can see links]

[مهسا بیرالوند]

پیانو

کلمه پيانو تصغير شده کلمه pianoforte به معناي: ساز شستي دار که به سال 1709 توسط bartolommeo cristofori تحت نام گراوي چمبالو کول پيانو افورته از روي ساز ديگري به نام هارپسيکورد ساخته شد .
کريستوفوري مخترع اين ساز تغيير در مکانيسم زخمه اي آن به وجود آورده آن را کوبشي نمود . در ساز پيانو شستي ها با مکانيسم خاصي به مضراب های چکشي ساز مربوط مي شوند به طوري که هرگاه بر روي شستي بکوبيم چکش مضراب نيز بر روي سيم کوبيده شده و به خاطر آزاد گذاردن سيم در ادامه ارتعاش کمي به عقب بر می گردد .
در کنار هر يک از چکش هاي پيانو يک دستگاه خفه کننده صدا وجود دارد که مانع از ادامه طنين صوت است . به علاوه پدال های پيانو به دلخواه اجرا کننده طنين صوت را از اين حد کم تر يا زیاد تر مي کند و به اين طريق نوازنده پيانو مي تواند با کمال سهولت به آهنگي که اجرا مي کند حالت بدهد .
امروزه پيانو به دو شکل مختلف ساخته مي شود : پيانوي بزرگ که به فارسي گاهي آن را اشتباهاً پيانو رويال ناميده اند متشکل از سه پايه و بر روي آن جعبه اي بزرگ و کمابيش سه گوش که يک ضلع آن به رديف شستي ها اختصاص يافته و دو ضلع ديگر منحني دار از دو جانب ادامه يافته به يک ديگر متصل مي شوند . در اين نوع چکش ها از زير سیم ها به آن ها کوبيده مي شوند . نوع دوم که آن را به زبان اروپائي پيانينو يا پيانو کوچک اصطلاح کرده اند و به فارسي پيانوي ديواري موسوم شده است . در اين نوع سیم ها عمودي قرار دارند و چکش ها از جلو به سیم ها برخورد مي کنند .
پيانو بعد از ارگ از لحاظ بزرگي ميدان صدا و تنوع حصول طنين هاي بسيار مطبوع ترين و وسیع ترین ساز در بين سازهاي موسيقي است . ميدان صداي آن کمي بيش از هفت اکتاو است . اين خصوصيت سبب شده که پيانو به عنوان ساز سلو ساز همراهي کننده و نيز ساز شرکت کننده در ارکستر مجلسي و ارکستر بزرگ همه جا بتواند نقشي داشته باشد .
پيانو در زمان فتحعلي شاه به ايران آورده شد و از زمان ناصرالدين شاه مورد توجه قرار گرفت .
پس از تاسيس موزيک دارالفنون در کنار ديگر سازهاي خارجي مانند ارگ و قره ني و فلوت و ويولن نوازندگي آن معمول شد و رواج گرفت و چون بزرگ و سنگين و گران قيمت بود و هر کسي قدرت خريد آن را نداشت و تنها اعيان و اشراف به آن دسترسي داشتند اسباب تجمل خانه و وسيله تشخص آن ها گرديد .
مي گويند اولين کسي که اين ساز را کوک ايراني کرد و در آن آهنگ های ملي نواخت محمد صادق خان سرورالملک بود .

منبع :
فرهنگ تفسيري موسيقي
تاريخ موسيقي ايران
ساز شناسي

[Only registered and activated users can see links] ([Only registered and activated users can see links])

[مهسا بیرالوند]

طنبار

در لغت نامه دهخدا در خصوص طنبار، طنبور و طنبوره و .... چنين آمده است :
طنبار معرب طنبور سازي است معروف. طنبور يكي از آلات ذوات الاوتار است .
قسمتي از آن را شش تا گويند كه شش تار دارد و قسمتي ديگر را سه تا كه سه تار دارد . در قديم دو وتر بر آن بوده و امروز تا شش متر بر آن كنند . ساز ديگري در ايران بنام طنبور يا تنبور سابقه قديم دارد ، اين ساز دو سيم داشته و مضرابي بوده كه با انگشتان دست راست نواخته می شود ، و هم اكنون در كردستان معمول است . شكل طنبور همه جا در نقاشي هاي قديم به خصوص در مينياتورها ديده مي شود و كاسه آن از چوب است و دهانه آن هم پوست ندارد ، مثل سه تار ولي كاسه اش بزرگتر است به شكل يك نصفه خربزه .
تنبور داراي شكمي گلابي و دسته اي دراز است كه بر روي آن از 10 تا 15 پرده بسته مي شود . رويه جلويي شكم چوبي است . دسته اين ساز مانند سه تار ، بر سر ساز متصل است و سر در حقيقت ، ادامه دسته است كه بر روي سطوح جلويي و جانبي آن ، هر يك دو گوشي كار گذارده شده كه سيم ها به دور آن ها پيچيده مي شوند . سیم های تنبور 4 عدد و معمولاً به فاصله هاي مختلف كوك مي شده است . اين ساز معمولاً بدون مضراب و با انگشت نواخته مي شود .
چنان که در تاريخ موسيقي ايراني نوشته شده در قديم سازي به نام تنبور وجود داشته و از آن انواع مختلفي ذكر كرده اند . مثلاً گفته شده كه فارابي تئوري دان مشهور موسيقي ايران ، تنبور بغدادي و تنبور خراسان را دستان بندي كرده است . اين ساز از دسته سازهاي شهري است .

منابع :
كتاب سرگذشت موسيقي ايران تاليف روح ا... خالقي ، جلد اول ص 541 .
بخش سازهای رادیوی جمهوری اسلامی ایران .

[Only registered and activated users can see links] ([Only registered and activated users can see links])

[مهسا بیرالوند]

دف

در قديم دف يا دايره کوچک را که چنبر آن از روي و برنج ساخته مي شد خمک يا خمبک مي گفتند و به دست زدن با وزن و به اصطلاح بشکن زدن هم خمبک يا خمبک مي گفتند و ما ذيل عنوان تنبک و دنبک و سابقه اين به تفصيل از آن گفتگو خواهيم کرد .
در کتاب های لغت در معني دف يا دايره مي نويسند : آن چنبري است از چوب که بر روي آن پوست کشند و بر چنبر آن حلقه ها آويزند . دف يا دايره هاي هم بوده که بر چنبر آن زنگ تعبيه مي کردند و مي نواختند . زنگ های دف را جلاجل مي گفتند . در قديم براي آنکه طنين بهتري داشته باشد روي دف پوست آهو می کشیدند . در دوره اسلامي به کساني که دف يا دايره مي نواختند جلاجل زن مي گفتند . در ايران کهن جلاجل وسيله اي بيضي شکل و بزرگ بود که زنگ هايي بر آن مي بستند و در جنگها به کار مي بردند و ظاهراً صداي مهيبي داشته است . دف يا دايره کوچک را که بر آن زنگوله تعبيه مي کنند و اکنون متداول است دايره زنگي مي گويند .
اين ساز ضربه اي موسيقي چنان که از کتاب های موسيقي و نوشته ها و اشعار بر می آید در دوره اسلامي ايران براي پشتيباني از ساز و حفظ وزن به کار مي رفته و رکن اصلي مجالس عيش و طرب و محافل اهل ذوق و عرفان بوده که قوالان به تنهاي هم با خواندن سرود و ترانه آن را به کار مي بردند .
پس از آن که تنبک يا دنبک کوچک و مجلسي شد به تدريج جاي دف را گرفت و از رونق دف کاست .
با اين حال دف يا دايره اکنون نيز به کار است و بیش تر آن را در ولايات و قراء و شهرهاي کوچک وقصبات در مجالس عيش و سرور به کار مي برند به ويژه در آذربايجان بسيار متداول است و نوازندگان ماهر دارد .
دايره زنگي هم در مجالس طرب به کار مي رود و در مجالس ساز و آواز و رقص و کنسرت ها از آن استفاده می شود .

[Only registered and activated users can see links] ([Only registered and activated users can see links])

[مهسا بیرالوند]

طنبار

در لغت نامه دهخدا در خصوص طنبار، طنبور و طنبوره و .... چنين آمده است :
طنبار معرب طنبور سازي است معروف. طنبور يكي از آلات ذوات الاوتار است .
قسمتي از آن را شش تا گويند كه شش تار دارد و قسمتي ديگر را سه تا كه سه تار دارد . در قديم دو وتر بر آن بوده و امروز تا شش متر بر آن كنند . ساز ديگري در ايران بنام طنبور يا تنبور سابقه قديم دارد ، اين ساز دو سيم داشته و مضرابي بوده كه با انگشتان دست راست نواخته می شود ، و هم اكنون در كردستان معمول است . شكل طنبور همه جا در نقاشي هاي قديم به خصوص در مينياتورها ديده مي شود و كاسه آن از چوب است و دهانه آن هم پوست ندارد ، مثل سه تار ولي كاسه اش بزرگتر است به شكل يك نصفه خربزه .
تنبور داراي شكمي گلابي و دسته اي دراز است كه بر روي آن از 10 تا 15 پرده بسته مي شود . رويه جلويي شكم چوبي است . دسته اين ساز مانند سه تار ، بر سر ساز متصل است و سر در حقيقت ، ادامه دسته است كه بر روي سطوح جلويي و جانبي آن ، هر يك دو گوشي كار گذارده شده كه سيم ها به دور آن ها پيچيده مي شوند . سیم های تنبور 4 عدد و معمولاً به فاصله هاي مختلف كوك مي شده است . اين ساز معمولاً بدون مضراب و با انگشت نواخته مي شود .
چنان که در تاريخ موسيقي ايراني نوشته شده در قديم سازي به نام تنبور وجود داشته و از آن انواع مختلفي ذكر كرده اند . مثلاً گفته شده كه فارابي تئوري دان مشهور موسيقي ايران ، تنبور بغدادي و تنبور خراسان را دستان بندي كرده است . اين ساز از دسته سازهاي شهري است .

منابع :
كتاب سرگذشت موسيقي ايران تاليف روح ا... خالقي ، جلد اول ص 541 .
بخش سازهای رادیوی جمهوری اسلامی ایران .

[Only registered and activated users can see links] ([Only registered and activated users can see links])

[مهسا بیرالوند]

رباب

رباب به ضم اول بر وزن غراب سازي باشد مشهور که مي نوازند و آن تنبور مانندي بود بزرگ و دسته کوتاهي دارد و بر روي آن به جاي تخته پوست آهو کشند و شکلي که در برهان از رباب چاپ شده شبيه تار است و کاسه آن شامل دو قسمت است به اصطلاح کاسه و نقاره خانه . عبد القادر مراغي در مقاصد الالحان در وصف سازها مي نويسد : اما رباب و آن سازي بود که بعضي بر آ« سه وتر بندند و بعضي چهار و بعضي پنج و اوتار آن مزوج بندند چنان که هر دو وتر را حکم يک وتر باشد و کوک آن همچون کوک عود باشد. دانلد يولچ انگليسي در مجله روزگار نو مقاله اي با عنوان برخي سازهاي شرقي و غربي رباب را به هيات چهار پهلو و کمانه رسم کرده مي نويسد رباب عربي است که يک يا دو سيم داشت و آن را با کمان مي زدند و از اين ساز عربي دو فرزند اروپايي به وجود آمد .
از گفته عبد القادر مراغي آشکار مي شود سازي که ميان عربها با کاسه و سطح مربع رواج داشته و به آن رباب مي گفته اند به يکتاي معروف بوده نه به رباب .
در بخش اول سرگذشت موسيقي ايران آنجا که از غژک مي گويد نوشته است :
”فارابي در کتاب موسيقي اش نامي ار غژک نمي برد اما از ساز ديگري مي گويد که شباهت کامل به غژک داشته و داراي دو سيم بوده و بي گمان نواخته مي شده است نام اين ساز رباب است”
و نیز می نویسند : ( رباب اول دو سيم داشته بعدها يک سيم ديگر به آن اضافه شده و با کمانه به صدا در آمده و همان است که ما امروز کمانچه مي گوييم . )
چون رباب عربي را با بدنه چهار پهلو وصف کرده اند و هم آن را تنبور مانند با شکم دو کاسه مانند تارنوشته اند و آن را کمانه اي و مضرابي هر دو گفته اند نمي توان به طور قاطع آن را جد کمانچه دانست بخصوص که مولف مقاصد الا لحان(رباب غژک کمانچه) هر يک را جداگانه وصف کرده و رباب و کمانچه را دو ساز دانسته است .

رباب مجموعاً از 4 قسمت، شكم، سينه، دسته و سر تشكيل شده است .
شكم در واقع جعبه اي به شكل خربزه است كه بر سطح جلويي آن پوست كشيده شده و خركي كوتاه روي پوست قرار گرفته است. سينه نيز جعبه اي مثلث شكل است كه سطح جلويي آن تا اندازه اي گرده ماهي و از جنس چوب است. در سطح جانبي سينه (سطحي كه هنگام نواختن دربالا قرارمي گيرد) هفت گوشي تعبيه شده كه سيمهاي تقويت كننده صداي ساز به دور آنها پيچيده مي شوند. بر سطح جانبي ديگر (سطح پائيني)، پنجره اي دايره اي شكل ساخته شده است . دسته ساز نسبتاً كوتاه است و بر روي آن حدود ده «دستان» بسته مي شود و بالاخره در سر ساز، مانند تار، جعبه گوشي ها قرار گرفته و در سطوح بالائي و پائيني اين جعبه، هريك سه گوشي تعبيه شده است . سطح جانبي جعبه گوشي ها كمي به طرف عقب ادامه يافته است. تعداد سيمهاي رباب شش يا سه سيم جفتي است كه سیم های جفت با يكديگر همصوت كوك مي شوند .
سیم های رباب درقديم از روده ساخته مي شده در حالی که امروز آنها را از نخ نايلون مي سازند و سيم بم روي نايلون روكشي فلزي دارد . مضراب رباب امروزي مانند مضراب عود از پر مرغ ساخته شده است . رباب اساساً محلي است و بيشتر در نواحي خراسان و مرز افغانستان معمول است .

منابع :
سرگذشت موسيقي ايران
مقاصد الالحان
تاريخ موسيقي ايران
رادیوی جمهوری اسلامی ایران


[Only registered and activated users can see links] ([Only registered and activated users can see links])

[creative.taotao]

سلام .من ستار کار می کنم .اگه مطلب جالب ویا آموزشی درمورده ساز ستار داری ممنون میشم واسم بفرستی