کارتاژ

[ATHENA]

کارتاژ
کارتاژ (یونانی:Καρχηδών،گرفته شده از واژه فنیقی:قرت حدشت Kart-hadasht به معنای شهرِ نو؛ به عربی:قرطاج یا قرطاجة،به لاتین:Carthago)(به فرانسوی: Carthage) نام شهری باستانی در شمال آفریقا -جایی که اکنون کشور تونس جای گرفته‌است- و تمدنی که با مرکزیت این شهر پدید آمد بود. جای این شهر در گوشه خاوری دریاچه تونس درامتداد مرکز شهر تونس کنونی بود.
این شهر در اصل به دست کوچندگان فنیقی ساخته شده بود. این تمدن با چیرگی بر دریای مدیترانه و از راه بازرگانی نیرو و دارایی بسیاری را به دست‌آورده‌بود. تمدن کارتاژ در سده‌های سوم و دوم پیش از زایش مسیح همدوره و هماورد جمهوری روم و در کشاکش با این دولت بر سر چیرگی بر مدیترانه باختری بود. این هماوردی به سه دوره جنگ میان کارتاژ و روم انجامید که به جنگ‌های کارتاژی یا پونیک نامیده‌می‌شود. در همه این جنگ‌ها کارتاژ شکست خورد و از نیرویش کاسته شد و باج‌های هنگفتی که برای کنارگذاشتن جنگ به روم پرداخت اقتصاد آنان را به سراشیب کشاند. سومین جنگ کارتاژی به ویرانی شهر کارتاژ انجامید و رومیان بازمانده سرزمین‌های کارتاژ را به خاک خود چسباندند.
کارتاژ بر کرانه جنوبی مدیترانه،اسپانیا،برخی بخش‌های فرانسه و بسیاری از جزیره‌های مدیترانه از آن دسته بخش‌هایی از سیسیل چیره‌بود.
پیشینه


آویزه‌ای کارتاژی به ریخت مردی ریشو از سده‌های سوم و چهارم پیش از زایش مسیح
کارتاژ در ۸۱۴ (پیش از میلاد) به دست بازرگانان فنیقی برپاشده‌بود و تا سده ششم پیش از زایش با فنیقیه در پیوند بود. در این سده بخت‌النصر بابلی شهر صور در خاور مدیترانه را ویران‌کرد و از این زمان پیوند میان کارتاژ و میهن گسست و کارتاژ به گونه سرزمینی مستقل درآمد. این شهر به زودی از راه بازرگانی دریایی به دارایی بسیاری رسید و نیروی دریایی توانایی پدیدآورد. یونانی‌ها شیوه فرمانروایی کارتاژی‌ها را پلوتوکراسی یا داراسالاری می‌خواندند که اشاره به چیرگی بازرگانان در رده‌های کشور و اراده آنان بر سیاست‌های کارتاژ داشت.
جنگ‌های پونیک
نخستین جنگ پونیک
نخستین جنگ میان دو همآورد نیرومند کارتاژ و روم بر سر چیرگی بر جزیره سیسیل بود. این جنگ بیست‌وچهار سال به درازا انجامید. این جنگ جنگی دریایی بود که ناوگان دریایی دو کشور در آن به نبرد پرداختند. در این جنگ رومیان به ساخت پل‌های متحرکی که کشتی‌های ایشان را به کشتی‌های کارتاژی پیوند می‌داد توانستند بر هماوردشان برتری یابند. در جنگ میله از رشته جنگ‌های پونیک نخستین ناوگان دریایی کارتاژ نابود شد،کارتاژی‌ها به ناچار تن به آشتی دادند و سیسیل به دست روم افتاد.
دومین جنگ پونیک
بیست‌و سه سال پس از آن دوباره دو کشور این بار در اسپانیا و بر سر معدن‌های این کشور با هم روبه روشدند. روم نیروهایی را از کوه‌های پیرنه گذراند که این سبب درگیری دو کشور شد. چند ماه پس از آن کارتاژ خواست تا شهر یونانی‌نشین ساگونته در کرانه خاوری اسپانیا را بگشاید،ولی مردمان این شهر از رومیان یاری خواستند و روم هم پذیرفت. ولی تا پیش از رسیدن رومیان ساگونته به دست کارتاژ افتاد. روم هم در پاسخ دو دسته بزرگ از نیروهایش را به خاک اصلی کارتاژ و اسپانیا فرستاد. ولی ناگهان خبر رسید که نیروهای کارتاژ با بهره‌برداری از فیل خود را به جلگه پو رسانده‌اند. سپاه کارتاژ به رهبری هانیبال پسر آمیلکار با پنجاه هزار سرباز پیاده و نه‌هزار سوار و سی و هفت فیل جنگی (آمار گوناگونی در دست‌است) از رشته‌کوه‌های آلپ گذشته و به سوی جنوب سرازیر شده‌بودند. آنان سپاهیان رومی را شکست داده و از رود تربی گذشتند و شهر پلزانس را محاصره کردند و به سوی رم راهی‌شدند. سنای روم دو لشکر برای جلوگیری از پیشرفت هانیبال فرستاد که هر دو لشکر تار و مار شدند و فرماندهانشان کشته‌شدند. روم لشکری دیگر را به فرماندهی فابیوس ماکسیموس برای نبرد با هانیبال گسیل‌داشت. این سردار کارآزموده با جنگ‌های پارتیزانی آسیب‌هایی به سپاه کارتاژ زد ولی از آنجا که پیروزی بزرگی به دست نمی‌اورد رومیان فابیوس ماکسیموس را برکنار کردند و سرداری جوان به نام واروس را به جنگ کارتاژی‌ها فرستادند. ولی این سردار نیز در ۲۱۶ (پیش از میلاد) در نبرد با هانیبال شکست بسیار بزرگی خورد و هفتاد هزار رومی در این جنگ کشته‌شدند.
هانیبال پس از این پیروزی به سوی رم پیشروی‌نمود. وی از ایالت‌های دیگر روم خواست که برای رهایی از روم بدو بپیوندند ولی جز دو شهر کاپو و سیراکوس دیگر بخش‌های روم به پیمان همبستگیشان با رم وفادار ماندند. از دیگرسو هامیبال و سپاهش با کمی آذوقه روبه‌رو شدند و از کارتاژ یاری‌خواستند، ولی نیروی دریایی روم پیوند میان کارتاژ و سپاه هانیبال را گسسته‌بود و از اینرو سپاه او روبه کاستی‌می‌گذارد. سرانجام در ۲۰۲ (پیش از میلاد) روم توانست در زاما کارتاژی‌ها را به سختی شکست‌دهد. هانیبال به سوی صور پس‌نشست. وی به آسیای کوچک رفت و کوشید تا مقدونیه و سوریه را با خود همپیمان سازد،ولی در این کار ناکام ماند و روم بخش دریای اژه‌ای کارتاژ را نیز به چنگ‌آورد. هانیبال به ناچار دست به صلحی ننگین با روم زد و خود نیز در سال ۱۹۰ (پیش از میلاد) با خوردن زهر خودکشی‌کرد. از آن پس کارتاژ ناچارشد سال‌ها وامگذار روم باشد.
سومین جنگ پونیک
چهل سال پس از آن روم به کارتاژ لشکرکشید. کارتاژ سه‌سال پایداری نمود ولی سرانجام از برای بی‌خوراکی تسلیم‌شد. رومی‌ها بازمانده مردم کارتاژ را به بند کشیدند و به بردگی فروختند و شهر را به آتش‌کشیدند و با خاک یکسان‌کردند. این رویداد در ۱۴۶ (پیش از میلاد) رخ‌داد.
کارتاژ زیر فرمان روم


ویلاهای رومی در کارتاژ
نمک در روم باستان بسیار گران بود آنچنان که گاه مزد سرزبازان را با دادن نمک می‌پرداختند. زمین‌های شهر کارتاژ سرشار از نمک بود و رمیان با دستیابی به این سرزمین هم دشمن دیرینه خود را شکست داده‌بودند و هم به این اندوخته گران‌بهای نمک دست می‌یافتند و این دو دستاورد ارزش تبلیغی بسیاری داشت.
با فروپاشی کارتاژ رومیان اوتیکا(در تونس کنونی) همپیمان خود در نبرد با کارتاژ را که به شهر کارتاژ هم نزدیک بود به جای کارتاژ مرکز سرزمین‌های زیر فرمان پیشین کارتاژ و بازدید بازگانی منطقه گذاردند.
در سده ۱ (پیش از میلاد) شهر نو کارتاژ در همان جای پیشین بازسازی‌شد و به زودی بزرگ‌ترین شهر بخش باختری امپراتوری روم گشت. شمار مردمان این شهر به پانصدهزارتن می‌رسید. این شهر مرکز بخش آفریقایی امپراتوری روم -که بخش حاصلخیز این امپراتوری هم شمرده‌می‌شد- بود. کارتاژ همچنین یکی از کانون‌های آغازین مسیحیت بود.
در سده پنجم میلادی گایزریک پادشاه وندال‌ها بر کارتاژ دست‌یازید و آن سامان را پایتخت خود نمود. سرانجام در سده ششم بیزانس توانست وندال‌ها را سر جایشان بنشاند.
در زمان امپراتوری موریس کارتاژ یکی از دو استانداری بیزانس درآمد(دیگری راونا در ایتالیای کنونی)،این دو تنها سنگرهای بازمانده بیزانس در باختر بودند. در آغاز سده هفتم ترسایی استاندار کارتاژ هراکلیوس ارمنی بود که امپراتور فوکاس را برانداخت.
استانداری بیزانسی کارتاژ نتوانست در برابر تازش تازیان در سده هفتم میلادی پایداری‌کند. در ۶۹۸ (میلادی) حسن بن النعمان کارتاژ را تاراج و ویران ساخت همانگونه که رومیان در ۱۴۶ پیش از میلاد این بلا را بر سر شهر آوردند. عرب‌ها در آینده شهر تونس را جایگزین کارتاژ ساختند.
زبان
کارتاژیان به گویشی از زبان فینیقی به نام پونیک سخن‌می‌گفتند.
دین
دین کارتاژی‌ها از دین فنیقیان گرفته‌شده بود که دینی الهامی از نیروی فرایندهای طبیعی بود. آنان خدایان بسیاری را می‌پرستیدند که آشنایی ما امروز از جاینام‌هایی است که به نام ایشان نامگذاری‌شده‌بود

[ATHENA]

قرطاجنه . کارتاژ يا قرطاجنه يکي از بلاد شمالي افريقا بود که در حدود 880 ق. م . جمعي از مهاجرنشينان فنيقيه بنا نهادند. بنا بر روايات کهن ديدُن شوهر خواهر پيگماليون پادشاه صور از آن شهر گريخته به سواحل شمالي افريقا آمد و از مردم آنجا برابرپوست گاوي زمين خريد سپس آن پوست را با مقراض باريک ببريد و از آن تسمه اي طويل پديد آمد و زمين وسيع رابا آن تسمه احاطه کرده بدان تدبير متصرّف شد و در آنجا قلعه اي بنام کارتاژ بنا نهاد. چنانکه تيتوس ليويوس نگاشته است محيط شهر کارتاژ در دوران عظمت قريب 5فرسنگ بوده است شهر مزبور پنج دروازه داشت و داراي دو بندر مهم تجاري و نظامي بود و در بندر نظامي آن (بندر کاتون ) 220 کشتي جاي ميگرفت . تاريخ کارتاژ را به سه قسمت بايد کرد. يکي از 880 ق. م . تا 480 که در اين زمان شهر مزبور با طوائف افريقائي در زدوخورد بود و سرانجام آنان را مطيع خويش ساخت . دوم از 480 تا 264 که در اين مدت کارتاژ جزيره سي سي ليا را تصرف کرد. سوم از 264 تا 146 که دوره جنگهاي روم و کارتاژ است . علت عمده ظهور جنگهاي روم و کارتاژ توجه روميان به جزيره سي سي ليا بود که مردم کارتاژ تصرف کرده بودند. نخستين جنگ آن دو شهر در جزيره مزبور روي داد و سپاهيان روم به سرداري اپيوس کلوديويس در آن جزيره بفتوحات چند نائل آمده از آنجا بافريقا حمله بردند وِرکولوس سردار ديگر روم در حوالي کارتاژ چندين شهر را بگرفت ، لکن عاقبت از گزانتيب سردار لاسِدموني که در خدمت کارتاژ بود شکست يافته گرفتار شد بالنتيجه روميان از جنگ افريقا چشم پوشيده سپاهيان خود را در سي سي ليا جمع کردند و سرانجام بر لشکريان کارتاژ غالب شده جزيره مزبور را از دست تصرف ايشان برون آوردند وبموجب معاهده اي که در 241 ق. م . بين طرفين منعقد شدکارتاژ علاوه بر جزيره سي سي ليا متقبل شد که در ظرف ده سال مبلغ 2200 تالان (قريب سه ميليون تومان ) بروم بپردازد. جنگ دوم روم و کارتاژ که از مهمترين جنگهاي عالم محسوب ميشود از 218 تا 201 ق. م . بطول انجاميد و پهلوان اين جنگ انيبال بود که نخست شهر ساگنت را آتش زد و به عزم تسخير روم از طريق اسپاني و جبال پيرنه و آلپ با صدهزار سپاه رو بدان شهر نهاد و روميان را در تسن و تربي و ترازيمن و کان شکست سخت داد ولي بالاخره چون بسياري از سپاهيانش در راه تلف شدند و از افريقا نيز بدو کمکي نرسيد ناچار از فتح روم چشم پوشيده راه وطن پيش گرفت .روميان نيز زماني که آنيبال در ايطاليا بود سپاه فراواني به سرداري پوبليوس سي پيو آفريکانوس به افريقافرستاده مستقيماً بر کارتاژ حمله بردند و آنيبال بااينکه براي دفاع وطن شخصاً به افريقا آمد در برابر سپاه خصم مقاومت نتوانست کرد و در محل زاما (20 فرسنگي کارتاژ) از سي پيو آفريکانوس شکست يافت و در نتيجه شکست مزبور روم تمام متصرفات کارتاژ را تصرف کرد وکارتاژ تمام پيلان و سفائن خويش را بروم سپرد و متقبل شد که در ظرف 50 سال مبلغ ده هزار تالان (قريب 13 مليون تومان ) بدشمن بپردازد. جنگ سوم روم و کارتاژ درسال 149 ق.م . آغاز شد و به ويراني کارتاژ انجام يافت . علت اين جنگ مازي نيسا پادشاه يکي از بلاد مجاور کارتاژ بود که به تحريک روم به اراضي و متصرفات کارتاژ تجاوز ميکرد و بالاخره مردم کارتاژ از او به سناي روم شکايت کردند و کاتوي بزرگ از جانب روم مامور رفع اختلاف آنان گرديد (174 ق.م .) کاتو چون بکارتاژ آمد و آن شهر را مجدداً آباد ديد و توانگر و پرجمعيت مشاهده کرد سخت در خشم شد و چون به روم بازگشت روميان را به ويران ساختن کارتاژ برانگيخت و سرانجام دو نفر از کنسولان روم موسوم به مارسيوس سانسورينوس و ماني ليوس نپوس با سپاه فراوان مامور ساخت که کارتاژ را ويران نمايند. مردم کارتاژ نخست ازدر صلح درآمدند و سرداران رومي نيز بديشان وعده دادند که اگر اسلحه و آلات جنگي خود را تسليم کنندجان و مالشان در امان خواهد بود. لکن چون مردم کارتاژ اطاعت کردند از جانب سرداران روم به ايشان اخطار شد که دو فرسنگ از کارتاژ دور شوند زيرا سپاهيان روم شهر آنان را ويران خواهند ساخت . کارتاژيان نيز به سرداري آسدروبال به جمع سپاه و ساختن اسلحه مشغول شده با تير سقف خانه ها کشتي و با گيسوي زنان خويش طناب فراهم کردند و بالاخره با 70 هزار سپاه بر لشکريان روم حمله بردند و در سه جنگ بر ايشان غالب شدند. لکن عاقبت سپاه روم فاتح شد و بر کارتاژ دست يافته آن را با خاک برابر ساخت (146). کارتاژ چندي بعد در زمان کايوس کراکوس باز آباد شد و در زمان اگوستوس مجدداً از بلاد زيبا و بزرگ افريقا گشت . در سال 698 م . اعراب بر کارتاژ دست يافته و قسمتي از آن را آتش زدند و قسمت ديگر نيز در قرن شانزدهم به دست مردم اسپاني ويران گشت سن لوئي پادشاه فرانسه نيز در کارتاژ وفات يافت (25 اوت 1270). شهر تونس را تقريباً بجاي کارتاژ بنا نهاده اند. (فرهنگ تمدن قديم ، تاليف فوستل دوکولانژ فرانسوي ، ترجمه نصراللّه فلسفي صص 494 - 496). و نيزرجوع به تاريخ ايران باستان ج 1 صص 206 - 207 شود.