تاریخ ادبیات فارسی

[Mr.Ahmad]

تاریخ ادبیات فارسی


ادبیات فارسی یا پارسی به ادبیاتی ([Only registered and activated users can see links]) گفته می‌شود که به زبان فارسی ([Only registered and activated users can see links] DB%8C) نوشته شده باشد. ادبیات فارسی تاریخی هزار و صد ساله دارد. شعر فارسی ([Only registered and activated users can see links]) و نثر فارسی ([Only registered and activated users can see links] %B1%D8%B3%DB%8C&action=edit&redlink=1) دو گونه اصلی در ادب فارسی هستند. برخی کتابهای قدیمی در موضوعات غیرادبی مانند تاریخ، مناجات و علوم گوناگون نیز دارای ارزش ادبی هستند و با گذشت زمان در زمره آثار کلاسیک ([Only registered and activated users can see links] %84%D8%A7%D8%B3%DB%8C%DA%A9&action=edit&redlink=1) ادبیات فارسی قرار گرفته‌اند.
آوازه برخی شاعران و نویسندگان ایرانی از مرزهای ایران فراتر رفته‌است. شاعران و نویسندگانی نظیر فردوسی ([Only registered and activated users can see links])، سعدی ([Only registered and activated users can see links])، حافظ شیرازی ([Only registered and activated users can see links] D8%B2%DB%8C)، مولوی ([Only registered and activated users can see links])، عمر خیام ([Only registered and activated users can see links]) و نظامی ([Only registered and activated users can see links]) شهرتی جهانی دارند. در میان چهره‌های شناخته شده ادبیات معاصر فارسی در جهان می‌توان به صادق هدایت ([Only registered and activated users can see links] D8%AA) در داستان و احمد شاملو ([Only registered and activated users can see links] D9%88) در شعر اشاره کرد.

ادبیات ایران پیش از اسلام

نوشتار اصلی: پارسی باستان ([Only registered and activated users can see links] D8%AA%D8%A7%D9%86)
نوشتار اصلی: پارسی میانه ([Only registered and activated users can see links] D9%86%D9%87)

در زمان بغتسما ([Only registered and activated users can see links] A7&action=edit&redlink=1) (۲۰۵ - ۲۵۹ ه. ق.) شاعری به نام حنظله بادغیسی ([Only registered and activated users can see links] D8%BA%DB%8C%D8%B3%DB%8C) (ف.۲۲۰) ظهور کرد. در عهد بغتسما محمد بن وصیف ([Only registered and activated users can see links] %DB%8C%D9%81) و فیروز مشرقی ([Only registered and activated users can see links] D9%82%DB%8C) و ابوسلیک گرگانی ([Only registered and activated users can see links] D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C) به سرودن شعر پرداختند.
[ویرایش ([Only registered and activated users can see links] %A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D8%A7%D8% B1%D8%B3%DB%8C&action=edit&section=2)] سامانی

در دوره سامانی ([Only registered and activated users can see links]) شعر و نثر پارسی هر دو راه کمال سپرد. در شعر شهید بلخی ([Only registered and activated users can see links]) ، رودکی سمرقندی ([Only registered and activated users can see links] D9%82%D9%86%D8%AF%DB%8C)، ابو شکور بلخی ([Only registered and activated users can see links] %D9%84%D8%AE%DB%8C)، ابو الموید بلخی ([Only registered and activated users can see links] D8%AF_%D8%A8%D9%84%D8%AE%DB%8C)، منجیک ترمذی ([Only registered and activated users can see links] D8%B0%DB%8C)، دقیقی طوسی ([Only registered and activated users can see links] DB%8C)، کسائی مروزی ([Only registered and activated users can see links] D8%B2%DB%8C)، عماره مروزی ([Only registered and activated users can see links] D8%B2%DB%8C). در نثر رساله در احکام فقه حنفی تصنیف ابوالقاسم بن محمد سمرقندی، شاهنامه ابو منصوری ([Only registered and activated users can see links] D8%A8%D9%88_%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%B1%DB%8C)� � کتاب گرشاسب و عجائب البلدان ([Only registered and activated users can see links] %A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%AF%D8%A7%D9%86&action=edit&redlink=1) هر دو تالیف ابو الموید بلخی ([Only registered and activated users can see links] D8%AF_%D8%A8%D9%84%D8%AE%DB%8C)، ترجمه تاریخ طبری ([Only registered and activated users can see links] DB%8C) توسط ابو علی بلعمی ([Only registered and activated users can see links] %8C_%D8%A8%D9%84%D8%B9%D9%85%DB%8C&action=edit&redlink=1)، ترجمه تفسیر طبری ([Only registered and activated users can see links] %B7%D8%A8%D8%B1%DB%8C&action=edit&redlink=1) توسط گروهی از دانشمندان، حدود العالم ([Only registered and activated users can see links] D9%84%D9%85) (در جغرافیا)، رساله استخراج تالیف محمد بن ایوب حاسب طبری پرداخته شد.
[ویرایش ([Only registered and activated users can see links] %A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D8%A7%D8% B1%D8%B3%DB%8C&action=edit&section=3)] آل بویه

در دوره آل بویه ([Only registered and activated users can see links]) منطقی رازی و غضایری ([Only registered and activated users can see links]) در شعر نامبردارند و در نثر دانشنامه رازی علائی و رگ‌شناسی به قلم ابن سینا ([Only registered and activated users can see links]) پرداخته شد و ابوعبید جوزانی بخش ریاضی دانشنامه را به رشته تحریر درآورد و قصه حی بن یقظان ([Only registered and activated users can see links] %D9%86) به فارسی ترجمه و شرح شد.
[ویرایش ([Only registered and activated users can see links] %A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D8%A7%D8% B1%D8%B3%DB%8C&action=edit&section=4)] غزنویان

در دوره غزنوی ([Only registered and activated users can see links]) فردوسی ([Only registered and activated users can see links])، عنصری بلخی ([Only registered and activated users can see links] DB%8C)، عسجدی ([Only registered and activated users can see links])، فرخی سیستانی ([Only registered and activated users can see links] D8%A7%D9%86%DB%8C) و منوچهری ([Only registered and activated users can see links]) شعر پارسی سبک خراسانی ([Only registered and activated users can see links] D9%86%DB%8C) را به کمال رسانیدند و ابو نصر مشکان ([Only registered and activated users can see links] %DA%A9%D8%A7%D9%86) نویسنده مکتوبات درباری سبکی بدیع در نثر پدید آورد.
[ویرایش ([Only registered and activated users can see links] %A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D8%A7%D8% B1%D8%B3%DB%8C&action=edit&section=5)] سلجوقیان و خوارزمشاهیان

در زمان سلجوقیان ([Only registered and activated users can see links]) و خوارزمشاهیان ([Only registered and activated users can see links] 9%87%DB%8C%D8%A7%D9%86) شاعران بزرگ چون اسدی ([Only registered and activated users can see links])، ناصرخسرو ([Only registered and activated users can see links])� � قطران تبریزی ([Only registered and activated users can see links] DB%8C%D8%B2%DB%8C)، مسعود سعد سلمان ([Only registered and activated users can see links] %D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86)، عمر خیام ([Only registered and activated users can see links])، امیرمعزی ([Only registered and activated users can see links])� � انوری ([Only registered and activated users can see links])، خاقانی ([Only registered and activated users can see links])، نظامی ([Only registered and activated users can see links])، ازرقی ([Only registered and activated users can see links])، ادیب صابر ([Only registered and activated users can see links]) ، رشید وطواط ([Only registered and activated users can see links] D8%B7)، ظهیر فاریابی ([Only registered and activated users can see links] D8%A7%D8%A8%DB%8C)، جمال‌الدین اصفهانی ([Only registered and activated users can see links] D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B5%D9%81%D 9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C&action=edit&redlink=1)، مجیر بیلقانی ([Only registered and activated users can see links] %8C%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%86%DB%8C&action=edit&redlink=1)، ابوالفرج رونی ([Only registered and activated users can see links] D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C)، سیدحسن غزنوی ([Only registered and activated users can see links] 86_%D8%BA%D8%B2%D9%86%D9%88%DB%8C&action=edit&redlink=1)، عبدالواسع جبلی ([Only registered and activated users can see links] 8%B9_%D8%AC%D8%A8%D9%84%DB%8C)، سنایی ([Only registered and activated users can see links])، عطار ([Only registered and activated users can see links])، مختاری غزنوی ([Only registered and activated users can see links] D9%86%D9%88%DB%8C)، عمعق بخاری ([Only registered and activated users can see links] DB%8C) و جز آنان ظهور کردند.
در نثر نمایندگانی مانند نظام‌الملک ([Only registered and activated users can see links] 5%D9%84%DA%A9) نویسنده سیاست‌نامه ([Only registered and activated users can see links] 7%D9%85%D9%87)، امیر کی‌کاووس ([Only registered and activated users can see links] %8C%E2%80%8C%DA%A9%D8%A7%D9%88%D9%88%D8%B3&action=edit&redlink=1) مولف قابوس‌نامه ([Only registered and activated users can see links] 7%D9%85%D9%87)، محمدبن منور ([Only registered and activated users can see links] 86_%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1&action=edit&redlink=1) نویسنده اسرارالتوحید ([Only registered and activated users can see links] 9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF)، عطار ([Only registered and activated users can see links]) نویسنده تذکرةالاولیاء ([Only registered and activated users can see links] 9%88%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%A1)، گردیزی ([Only registered and activated users can see links]) مولف زین‌الاخبار ([Only registered and activated users can see links] E%D8%A8%D8%A7%D8%B1)، ابوالفضل بیهقی ([Only registered and activated users can see links] D8%A8%DB%8C%D9%87%D9%82%DB%8C) نویسنده تاریخ بیهقی ([Only registered and activated users can see links] D9%82%DB%8C)، راوندی ([Only registered and activated users can see links]) نویسنده راحةالصدور ([Only registered and activated users can see links] 9%88%D8%B1)، غزالی ([Only registered and activated users can see links]) مولف کیمیای سعادت ([Only registered and activated users can see links] D8%A7%D8%AF%D8%AA)، نصرالله‌بن عبدالحمید ([Only registered and activated users can see links] 84%D9%87%E2%80%8C%D8%A8%D9%86_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D 8%A7%D9%84%D8%AD%D9%85%DB%8C%D8%AF&action=edit&redlink=1) مترجم کلیله و دمنه ([Only registered and activated users can see links] %D9%86%D9%87)، نظامی عروضی ([Only registered and activated users can see links] D8%B6%DB%8C) مولف چهار مقاله ([Only registered and activated users can see links] D9%87)، رشید وطواط ([Only registered and activated users can see links] D8%B7) نویسنده حدائق‌السحر ([Only registered and activated users can see links] 80%8C%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%AD%D8%B1&action=edit&redlink=1)، حمیدالدین نویسنده مقامات حمیدی ([Only registered and activated users can see links] DB%8C%D8%AF%DB%8C)، زین‌الدین اسماعیل ([Only registered and activated users can see links] D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D 8%B9%DB%8C%D9%84&action=edit&redlink=1) مولف ذخیره خوارزمشاهی ([Only registered and activated users can see links] D8%B1%D8%B2%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C) (در طب) ظهور کردند.
[ویرایش ([Only registered and activated users can see links] %A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D8%A7%D8% B1%D8%B3%DB%8C&action=edit&section=6)] حمله مغول

شعر فارسی در دوره مغول بر روی هم متمایل به سادگی و روانی بود و اگر چه بعضی شاعران به پیروی از قدما یا به سبب تمایل به آرایه‌های ادبی و تکلَف‌های شاعرانه به شعر مصنوع روی آوردند؛ این امر عمومیت نداشت و حتی همان شاعران مقلّد و گاه متصنَع، در مقابل اشعار دشواری که به منظور اظهار مهارت و استادی‌شان می‌سرودند، اشعار سادهٔ بسیار داشتند که قصّهٔ دل و ندای ذوقشان بود. بیشتر مثنوی‌ها و همهٔ غرل‌ها و غالب قصیده‌ها به زبان سادهٔ روان و گاه نزدیک به زبان محاوره ساخته می‌شد. یکی از سبب‌های سستی برخی از بیت‌ها و یا به کار بردن ترکیب‌های نازل در پاره‌ای از شعرهای این دوره، همین نزدیکی به زبان محاوره‌است. اما این که بیشتر شاعران، به خصوص غزل‌سرایان، در پایان این دوره به زبان سادهٔ تخاطب متمایل شده بودند؛ به این علّت بود که رابطهٔ گروهی از آنان با آثار استادان بزرگ پیشین نقصان یافته و نیز دسته‌ای از آن شاعران ترک‌زبانی بودند که فارسی را می‌آموختند و هنگام سخن‌گویی ناگزیر ساده‌گویی می‌کردند. همراه این سادگی، بیان یک خاصیت دیگر توجّه به نکته‌سنجی و نکته‌یابی و نکته‌گویی است؛ یعنی گنجانیدن نکته‌هایی باریک در شعرها همراه با خیال دقیق و نازک‌بینی تام که معمولاً از آن‌ها در شعر به مضمون تعبیر می‌شود. چنین نازک‌خیالی‌ها و نکته‌پردازی‌ها در شعر فارسی، به ویژه شعر غنایی ما از قدیم وجود داشت؛ امّا هر چه از قرن‌های پیشین به زمان‌های متأخّر نزدیک شویم، قوّت آن را محسوس‌تر و به همان نسبت سادگی الفاظ را برای سهولت بیان بیشتر می‌یابیم. در قرن‌های هفتم و هشتم، شاعرانی چون خواجو و سلمان و به خصوص حافظ توانسته‌اند، نکته‌های دقیق بسیار در الفاظ عالی منتخب بگنجانند و خواننده را گاه از قدرت شگفت‌انگیز خود به حیرت افکنند و همین توانایی ساحرانه‌است که باعث شد جانشینان آنان و به ویژه شیفتگان حافظ، دنبالهٔ کارش را در نکته‌آفرینی بگیرند؛ غافل از آن که «قبول خاطر و لطف سخن خدادادست». لازمهٔ پیروی از نکته‌آفرینی‌های حافظ احراز قدرت فکری و لفظی اوست؛ ولی شاعران عهد تیموری غافل از این اصل به گونه‌ای روزافزون به تکاپوی یافتن نکته‌های باریک افتادند و در گیرودار این تکاپو گاهی از رعایت جانب الفاظ باز ماندند و با این عمل مقدمات ایجاد سبکی را در ادبیات فارسی فراهم کردند که از آغاز قرن دهم، قوت آشکار یافت و در دورهٔ صفویان به تدریج کار را به جایی کشانید که یکی از سرآمدان شیوهٔ خیال‌پردازی میرزا جلال اسیر در اسارت مطلق مضامین افتاد و در شکنجه‌های این اسارت مطلق، گاه زبان مادری خود را در ترکیب الفاظ از یاد برد و از بیان عبارت‌های نامفهوم ابا نکرد. سخن در این است که هر چه از آغاز این عهد، به پایان آن نزدیک‌تر شویم، مبالغه در مضمون‌یابی و مضمون‌سازی را بیشتر و به همان نسبت دقت در الفاظ و یک‌دست نگاه داشتن آن و انتخاب را در آن کمتر می‌بینیم. بی‌شک گرد مضمون‌ها و نکته‌های تازهٔ بدیع در شعر، خاصه در غزل، گردیدن بسیار شایسته و در خور است؛ بدان شرط که اوّلاً در این راه مبالغه نکنند و ثانیاً به خاطر معنی لفظ را مهمل نگذارند ولی بیان از این نکته خالی از فایده نیست که سخن‌گویان این عهد نکته‌پردازی و مضمون‌یابی را از وظایف شاعر می‌پنداشتند و شعر سادهٔ بی‌نکته را ماندنی نمی‌دانستند.
در این دوره سعدی ([Only registered and activated users can see links]) نویسنده بوستان ([Only registered and activated users can see links] D8%AF%DB%8C), گلستان ([Only registered and activated users can see links] D8%AF%DB%8C) و غزلیات، مولوی ([Only registered and activated users can see links]) صاحب مثنوی معنوی ([Only registered and activated users can see links] D9%88%DB%8C) و غزلیات شمس ([Only registered and activated users can see links]) ، محمود شبستری ([Only registered and activated users can see links] D8%AA%D8%B1%DB%8C) صاحب مثنوی گلشن راز ([Only registered and activated users can see links] D9%86_%D8%B1%D8%A7%D8%B2) ، کمال‌الدین اسماعیل ([Only registered and activated users can see links] F%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C %D9%84)، همام تبریزی ([Only registered and activated users can see links] D8%B2%DB%8C)، اوحدی مراغه‌ای ([Only registered and activated users can see links] D8%BA%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C) گوینده جام جم ([Only registered and activated users can see links] 8%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%29&action=edit&redlink=1)، امیرخسرو دهلوی ([Only registered and activated users can see links] D8%AF%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C)، خواجوی کرمانی ([Only registered and activated users can see links] D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C)، ابن یمین ([Only registered and activated users can see links])، سلمان ساوجی ([Only registered and activated users can see links] D8%AC%DB%8C)، و حافظ شیرازی ([Only registered and activated users can see links])، در شعر پدید آمدند.
[ویرایش ([Only registered and activated users can see links] %A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D8%A7%D8% B1%D8%B3%DB%8C&action=edit&section=7)] تیموریان

دوره تیموریان ([Only registered and activated users can see links]) دنباله دوره مغول محسوب می‌شود. در عهد تیموری جامی ([Only registered and activated users can see links]) شاعر ظهور کرد. در عهد مغول و تیموری نویسندگانی ارجمند برخاستند, مانند عطا ملک جوینی ([Only registered and activated users can see links] %DB%8C%D9%86%DB%8C) مولف تاریخ جهانگشا ([Only registered and activated users can see links] D9%86%DA%AF%D8%B4%D8%A7)، منهاج سراج ([Only registered and activated users can see links] %B3%D8%B1%D8%A7%D8%AC&action=edit&redlink=1) مولف طبقات ناصری ([Only registered and activated users can see links] D8%B1%DB%8C)، ابوالشرف ناصح گلپایگانی مترجم تاریخ یمینی ([Only registered and activated users can see links] D9%86%DB%8C)، رشید الدین فضل‌الله ([Only registered and activated users can see links] %84%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D9%81%D8%B6%D9%84%E2%80%8C% D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87&action=edit&redlink=1) مدون و جامع جامع التواریخ ([Only registered and activated users can see links] D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE)، شهاب الدین عبدالله نویسنده تاریخ وصاف ([Only registered and activated users can see links] D9%81)، حمدالله مستوفی ([Only registered and activated users can see links] D8%B3%D8%AA%D9%88%D9%81%DB%8C) نویسنده تاریخ گزیده ([Only registered and activated users can see links] D8%AF%D9%87)، حافظ ابرو ([Only registered and activated users can see links]) مولف زبده التواریخ ([Only registered and activated users can see links] %84%D8%AA%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE&action=edit&redlink=1)، نظامی شامی نویسنده ظفر نامه ([Only registered and activated users can see links] %85%D9%87&action=edit&redlink=1)، میر خواند ([Only registered and activated users can see links] %A7%D9%86%D8%AF&action=edit&redlink=1) مولف روضه الصفاء ([Only registered and activated users can see links] %84%D8%B5%D9%81%D8%A7%D8%A1&action=edit&redlink=1) (همه در تاریخ)، عوفی نویسنده لباب الالباب ([Only registered and activated users can see links] D8%A8%D8%A7%D8%A8) و جوامع الحکایات ([Only registered and activated users can see links] DA%A9%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA)، دولتشاه ([Only registered and activated users can see links]) مولف تذکره الشعراء ([Only registered and activated users can see links] %A7%D9%84%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D8%A1&action=edit&redlink=1)، محمد بن قیس نویسنده المعجم (در ادب و انواع آن)، نصیرالدین طوسی ([Only registered and activated users can see links] 9%86_%D8%B7%D9%88%D8%B3%DB%8C) نویسنده اخلاق ناصری ([Only registered and activated users can see links] D8%B1%DB%8C) و اساس الاقتباس ([Only registered and activated users can see links] D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B3)، جلال الدین دوانی ([Only registered and activated users can see links] %84%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%AF%D9%88%D8%A7%D9%86%DB% 8C&action=edit&redlink=1) نویسنده اخلاق جلالی ([Only registered and activated users can see links] %AC%D9%84%D8%A7%D9%84%DB%8C&action=edit&redlink=1)، حسین واعظ نویسنده اخلاق محسنی و انوار سهیلی ([Only registered and activated users can see links] %B3%D9%87%DB%8C%D9%84%DB%8C&action=edit&redlink=1) (در اخلاق و فنون و حکمت).
[ویرایش ([Only registered and activated users can see links] %A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D8%A7%D8% B1%D8%B3%DB%8C&action=edit&section=8)] صفویان

در دوره صفویان نثرنویسانی مانند خواند میر ([Only registered and activated users can see links] %85%DB%8C%D8%B1&action=edit&redlink=1) نویسنده حبیب السیر ([Only registered and activated users can see links] %84%D8%B3%DB%8C%D8%B1&action=edit&redlink=1)، ابن بزاز ([Only registered and activated users can see links] %A7%D8%B2&action=edit&redlink=1) نویسنده صفوه الصفاء ([Only registered and activated users can see links] %84%D8%B5%D9%81%D8%A7%D8%A1&action=edit&redlink=1)، حسن بیک روملو ([Only registered and activated users can see links] %D9%85%D9%84%D9%88) مولف احسن التواریخ ([Only registered and activated users can see links] D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE)، اسکندر منشی ([Only registered and activated users can see links] B1_%D9%85%D9%86%D8%B4%DB%8C&action=edit&redlink=1) مولف عالم آرای عباسی ([Only registered and activated users can see links] %D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3%DB%8C)، احمد بن نصرالله ([Only registered and activated users can see links] %86_%D9%86%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87&action=edit&redlink=1) نویسنده تاریخ الفی، محمد یوسف بن شیخ مولف منتخب التواریخ، ابوالفضل ابن مبارک مولف اکبر نامه (در تاریخ)، ظهور کردند و در شعر محتشم کاشی ([Only registered and activated users can see links] %A9%D8%A7%D8%B4%DB%8C&action=edit&redlink=1)، عرفی ([Only registered and activated users can see links])، صائب ([Only registered and activated users can see links])، بابا فغانی ([Only registered and activated users can see links] %BA%D8%A7%D9%86%DB%8C&action=edit&redlink=1)، هاتفی ([Only registered and activated users can see links])، هلالی ([Only registered and activated users can see links])، اهلی ([Only registered and activated users can see links] D8%B2%DB%8C)، وحشی ([Only registered and activated users can see links] DB%8C)، کلیم ([Only registered and activated users can see links] D9%86%DB%8C)، نامبردارند.
[ویرایش ([Only registered and activated users can see links] %A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D8%A7%D8% B1%D8%B3%DB%8C&action=edit&section=9)] افشاریان و زندیان

در دوره افشاریان ([Only registered and activated users can see links]) و زندیان ([Only registered and activated users can see links]) گویندگانی مثل هاتف ([Only registered and activated users can see links] D8%A7%D9%86%DB%8C) و پسر او سحاب ([Only registered and activated users can see links] D8%A7%D9%86%DB%8C)، مشتاق اصفهانی ([Only registered and activated users can see links] D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C)، عاشق اصفهانی ([Only registered and activated users can see links] %B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C&action=edit&redlink=1)، و آذر بیگدلی ([Only registered and activated users can see links] DB%8C)(لطفعلی بیک شاملو) معروف شدند.
[ویرایش ([Only registered and activated users can see links] %A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D8%A7%D8% B1%D8%B3%DB%8C&action=edit&section=10)] قاجار

برخی شاعران و نویسندگان در دوره قاجار ([Only registered and activated users can see links]) بازگشت به سبک قدیم (سبک خراسانی) کردند و شاعرانی مانند مجمر ([Only registered and activated users can see links])، صبا ([Only registered and activated users can see links])، وصال شیرازی ([Only registered and activated users can see links] D8%B2%DB%8C)، قاآنی ([Only registered and activated users can see links])، فروغی بسطامی ([Only registered and activated users can see links] D8%A7%D9%85%DB%8C)، سروش ([Only registered and activated users can see links])، محمود خان ملک الشعراء شیبانی و جز آنان نماینده این سبک‌اند. طاهره قرةالعین ([Only registered and activated users can see links]) یکی از زنان شاعر این دوران است. در نثر رضاقلی هدایت ([Only registered and activated users can see links] D8%A7%DB%8C%D8%AA) مولف مجمع الفصحاء ([Only registered and activated users can see links] %84%D9%81%D8%B5%D8%AD%D8%A7%D8%A1&action=edit&redlink=1) متمم روضه الصفا و ریاض العارفین ([Only registered and activated users can see links] %84%D8%B9%D8%A7%D8%B1%D9%81%DB%8C%D9%86&action=edit&redlink=1)، لسان‌الملک سپهر ([Only registered and activated users can see links] 5%D9%84%DA%A9_%D8%B3%D9%BE%D9%87%D8%B1) مولف ناسخ التواریخ ([Only registered and activated users can see links] %84%D8%AA%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE&action=edit&redlink=1)، نویسندگان نامه دانشوران، اعتماد السلطنه ([Only registered and activated users can see links] D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D9%87) مولف مرآت البلدان ([Only registered and activated users can see links] %84%D8%A8%D9%84%D8%AF%D8%A7%D9%86&action=edit&redlink=1) و غیره شهرتی یافته‌اند.
[ویرایش ([Only registered and activated users can see links] %A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D8%A7%D8% B1%D8%B3%DB%8C&action=edit&section=11)] ادبیات مشروطه

در دوره مشروطیت ([Only registered and activated users can see links]) تحولی در روش فکر شاعران و نویسندگان پیدا شد. ادیب‌الممالک فراهانی ([Only registered and activated users can see links] 5%D9%85%D8%A7%D9%84%DA%A9_%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%87 %D8%A7%D9%86%DB%8C)، ادیب پیشاوری ([Only registered and activated users can see links] D9%88%D8%B1%DB%8C)، پروین اعتصامی ([Only registered and activated users can see links] D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C)، محمد تقی بهار ([Only registered and activated users can see links] %D9%87%D8%A7%D8%B1)، افسر ([Only registered and activated users can see links])، ایرج ([Only registered and activated users can see links] D8%A7)، دهخدا ([Only registered and activated users can see links])، شوریده ([Only registered and activated users can see links] D8%B1%D8%A7%D8%B2%DB%8C)، عارف ([Only registered and activated users can see links] D9%86%DB%8C)، عشقی ([Only registered and activated users can see links] D8%B4%D9%82%DB%8C)، وحید دستگردی ([Only registered and activated users can see links] D8%B1%D8%AF%DB%8C)، یاسمی ([Only registered and activated users can see links] DB%8C)، یغما ([Only registered and activated users can see links] DB%8C)، و گروهی از معاصران نمایندگان شعر این دوره هستند و بی‌بی خانم استرآبادی ([Only registered and activated users can see links] 86%D9%85_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%A2%D8%A8%D8%A 7%D8%AF%DB%8C)، علی اکبر دهخدا ([Only registered and activated users can see links] %D9%87%D8%AE%D8%AF%D8%A7)، جمال زاده ([Only registered and activated users can see links]) ، صادق هدایت ([Only registered and activated users can see links] D8%AA)، محمد قزوینی ([Only registered and activated users can see links] D9%86%DB%8C)، عباس اقبال ([Only registered and activated users can see links] D9%84)،زین العابدین مراغه‌ای ([Only registered and activated users can see links] D8%AF%DB%8C%D9%86_%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%BA%D9%87%E 2%80%8C%D8%A7%DB%8C)، محمد مسعود ([Only registered and activated users can see links] D8%AF)، رشید یاسمی ([Only registered and activated users can see links] DB%8C)، عبدالحسین زرین کوب ([Only registered and activated users can see links] 9%86_%D8%B2%D8%B1%DB%8C%D9%86_%DA%A9%D9%88%D8%A8)� � صادق چوبک ([Only registered and activated users can see links]) و گروهی از معاصران نماینده شعب مختلف نثر این دوره به شمار می‌روند.'

[ویرایش ([Only registered and activated users can see links] %A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D8%A7%D8% B1%D8%B3%DB%8C&action=edit&section=12)] شعر نو

نوشتار اصلی: شعر نیمایی ([Only registered and activated users can see links] DB%8C)
زمینه‌های فکری سرایش شعر نو، سالها پیش از نیما آغاز شده بود که برای پیگیری این نکته باید به شاعران و سرایندگان دوره مشروطه مراجعه کرد. ابوالقاسم لاهوتی ([Only registered and activated users can see links] 9%85_%D9%84%D8%A7%D9%87%D9%88%D8%AA%DB%8C)، میرزا حبیب ([Only registered and activated users can see links] %AD%D8%A8%DB%8C%D8%A8&action=edit&redlink=1) مترجم حاجی بابای اصفهانی ([Only registered and activated users can see links] %A7%D8%A8%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8% A7%D9%86%DB%8C&action=edit&redlink=1) و میرزاده عشقی ([Only registered and activated users can see links] D8%B4%D9%82%DB%8C) از این زمره‌اند.
شعر نو جنبش شعری بود که با نظریات نیما یوشیج ([Only registered and activated users can see links] D8%AC) آغاز شد. از جمله شاعران متعلق به این جنبش شعری می‌توان به احمد شاملو ([Only registered and activated users can see links] D9%88)، مهدی اخوان ثالث ([Only registered and activated users can see links] D9%86_%D8%AB%D8%A7%D9%84%D8%AB)، فروغ فرخزاد ([Only registered and activated users can see links] D8%A7%D8%AF)، سهراب سپهری ([Only registered and activated users can see links] D8%B1%DB%8C)، منوچهر آتشی ([Only registered and activated users can see links] D8%B4%DB%8C)، طاهره صفارزاده ([Only registered and activated users can see links] D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87)، و محمود مشرف تهرانی ([Only registered and activated users can see links] %85%D8%B4%D8%B1%D9%81_%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9% 86%DB%8C&action=edit&redlink=1) (م. آزاد ([Only registered and activated users can see links])) اشاره کرد.
وزن در شعرهای نیما و اخوان با نوع شعری که احمد شاملو سراینده آن بود تفاوت دارد. شعر نیمایی دارای وزن عروضی بوده و تنها هجاهای شعر تساوی خود را از دست داده‌اند و کوتاه یا بلند می‌شوند ولی در شعر سپید که احمد شاملو آن را پایه‌گذاری کرد از وزن خبری نیست و به جای آن از تصویر سازی واژگانی و موسیقی درونی استفاده می‌شود.
[ویرایش ([Only registered and activated users can see links] %A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D8%A7%D8% B1%D8%B3%DB%8C&action=edit&section=13)] فرهنگ‌نویسان ایرانی



علی اکبر دهخدا ([Only registered and activated users can see links] %D9%87%D8%AE%D8%AF%D8%A7)
محمد معین ([Only registered and activated users can see links])
امیر حسین آریان‌پور ([Only registered and activated users can see links] %D8%A2%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%BE%D9%8 8%D8%B1)
احمد شاملو ([Only registered and activated users can see links] D9%88)

[ویرایش ([Only registered and activated users can see links] %A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D8%A7%D8% B1%D8%B3%DB%8C&action=edit&section=14)] شاعران زن ایرانی



رابعه قزداری ([Only registered and activated users can see links] D8%A7%D8%B1%DB%8C)
طاهره قره‌العین ([Only registered and activated users can see links] E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%B9%DB%8C%D9%86)
پروین اعتصامی ([Only registered and activated users can see links] D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C)
فروغ فرخزاد ([Only registered and activated users can see links] D8%A7%D8%AF)
سیمین بهبهانی ([Only registered and activated users can see links] D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C)

[ویرایش ([Only registered and activated users can see links] %A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D8%A7%D8% B1%D8%B3%DB%8C&action=edit&section=15)] طنزپردازان

نوشتار اصلی: فهرست طنزپردازان ایرانی ([Only registered and activated users can see links] %B7%D9%86%D8%B2%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B2%D8%A 7%D9%86_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C&action=edit&redlink=1)‎


عبید زاکانی ([Only registered and activated users can see links] D9%86%DB%8C)
ایرج میرزا ([Only registered and activated users can see links] D8%A7)
دهخدا ([Only registered and activated users can see links])
هادی خرسندی ([Only registered and activated users can see links] D8%AF%DB%8C)
کیومرث صابری فومنی ([Only registered and activated users can see links] D8%A8%D8%B1%DB%8C_%D9%81%D9%88%D9%85%D9%86%DB%8C)
سید ابراهیم نبوی ([Only registered and activated users can see links] DB%8C%D9%85_%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C)

[ویرایش ([Only registered and activated users can see links] %A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D8%A7%D8% B1%D8%B3%DB%8C&action=edit&section=16)] شاعران و نویسندگان

نوشتار اصلی: فهرست شاعران و نویسندگان ایرانی ([Only registered and activated users can see links] D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3% D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D 8%A7%D9%86%DB%8C)
نوشتار اصلی: کانون نویسندگان ایران ([Only registered and activated users can see links] D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86_%D8%A7%DB%8C%D 8%B1%D8%A7%D9%86)


[ویرایش ([Only registered and activated users can see links] %A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D8%A7%D8% B1%D8%B3%DB%8C&action=edit&section=17)] نویسندگان و شاعران انقلاب اسلامی



مهرداد اوستا ([Only registered and activated users can see links] D8%B3%D8%AA%D8%A7)
محمد علی معلم دامغانی ([Only registered and activated users can see links] %D8%B9%D9%84%D9%85_%D8%AF%D8%A7%D9%85%D8%BA%D8%A7% D9%86%DB%8C)
قیصر امین پور ([Only registered and activated users can see links] %D9%BE%D9%88%D8%B1)
سیدعلی‌اصغر صائم کاشانی ([Only registered and activated users can see links] 7%D8%B5%D8%BA%D8%B1_%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D9%85_%DA%A 9%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%86%DB%8C)

[ویرایش ([Only registered and activated users can see links] %A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D8%A7%D8% B1%D8%B3%DB%8C&action=edit&section=18)] منتقدان ادبی

نخستین کسانی که نقد ادبی به معنای مدرن آن را در ایران شناساندند روشنفکران دوران مشروطه نظیر فتحعلی آخوندزاده ([Only registered and activated users can see links] D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87)، میرزا ملکم خان ([Only registered and activated users can see links] D9%85_%D8%AE%D8%A7%D9%86)، طالبوف ([Only registered and activated users can see links]) و زین‌العابدین مراغه‌ای ([Only registered and activated users can see links] 7%D8%A8%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%BA %D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C) بودند.


دهخدا ([Only registered and activated users can see links])
بدیع‌الزمان فروزانفر ([Only registered and activated users can see links] 2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B2%D8%A7 %D9%86%D9%81%D8%B1)
محمد تقی بهار ([Only registered and activated users can see links] %D9%87%D8%A7%D8%B1)
رضا براهنی ([Only registered and activated users can see links] DB%8C)
جلال همایی ([Only registered and activated users can see links] DB%8C)
سعید نفیسی ([Only registered and activated users can see links] DB%8C)
نیما یوشیج ([Only registered and activated users can see links] D8%AC)
محمدعلی سپانلو ([Only registered and activated users can see links] D9%BE%D8%A7%D9%86%D9%84%D9%88)
مهدی یزدانی خرم ([Only registered and activated users can see links] D9%86%DB%8C_%D8%AE%D8%B1%D9%85)
پرویز ناتل خانلری ([Only registered and activated users can see links] D9%84_%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%84%D8%B1%DB%8C)
صادق هدایت ([Only registered and activated users can see links] D8%AA)
عبدالحسین زرین‌کوب ([Only registered and activated users can see links] 9%86_%D8%B2%D8%B1%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%DA%A9%D9%88 %D8%A8)
محمد رضا شفیعی کدکنی ([Only registered and activated users can see links] %D9%81%DB%8C%D8%B9%DB%8C_%DA%A9%D8%AF%DA%A9%D9%86% DB%8C)
شاهرخ مسکوب ([Only registered and activated users can see links] D9%88%D8%A8)
پرتو نوری علا ([Only registered and activated users can see links] %D8%B9%D9%84%D8%A7)

[ویرایش ([Only registered and activated users can see links] %A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D8%A7%D8% B1%D8%B3%DB%8C&action=edit&section=19)] ادبیات کودک و نوجوان



مهدی آذر یزدی ([Only registered and activated users can see links] %D8%B2%D8%AF%DB%8C)
نادر ابراهیمی ([Only registered and activated users can see links] D9%87%DB%8C%D9%85%DB%8C)
حسین ابراهیمی الوند ([Only registered and activated users can see links] D9%87%DB%8C%D9%85%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%86%D 8%AF)
احمدرضا احمدی ([Only registered and activated users can see links] D8%AD%D9%85%D8%AF%DB%8C)
احمد اکبرپور ([Only registered and activated users can see links] D9%BE%D9%88%D8%B1)
محمدرضا بایرامی ([Only registered and activated users can see links] D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%8C)
جعفر بدیعی ([Only registered and activated users can see links] DB%8C)
صمد بهرنگی ([Only registered and activated users can see links] DB%8C)
احمد شاملو ([Only registered and activated users can see links] D9%88)
فرهاد حسن‌زاده ([Only registered and activated users can see links] E2%80%8C%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87)
داود غفارزادگان ([Only registered and activated users can see links] D8%B2%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86)
یحیی علوی فرد ([Only registered and activated users can see links] %D9%81%D8%B1%D8%AF)
مصطفی رحماندوست ([Only registered and activated users can see links] D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA)
ساویسا مهوار ([Only registered and activated users can see links] D9%88%D8%A7%D8%B1)
توران میرهادی ([Only registered and activated users can see links] D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C)
محمود کیانوش ([Only registered and activated users can see links] D9%86%D9%88%D8%B4)
محمدهادی محمدی ([Only registered and activated users can see links] D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%DB%8C)
هوشنگ مرادی کرمانی ([Only registered and activated users can see links] D8%AF%DB%8C_%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C)
رضی هیرمندی ([Only registered and activated users can see links] D8%AF%DB%8C)
عباس یمینی‌شریف ([Only registered and activated users can see links] DB%8C%E2%80%8C%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81)