محمد اسماعیل حیدرعلی
با آنکه سندهای اصلی کودتای 28 امرداد 1332 در اختیار ما نیست، اما با همین اندازه سند، آگاهی و خاطراتی که پیرامون نهضت ملی شدن نفت ایران و آن کودتای رذیلانه ای که به سرنگونی دولت ملی دکتر محمد مصدق انجامید، در اختیار است، می توان به روشنی دریافت که همان کودتا نیز یک پیروزی بزرگ برای ملت ایران بوده است.
زمانی می توان این واقعیت را دریافت که ذهن را از اندیشه های مغشوش و داوری های هدف مندی که مستقیم و غیر مستقیم به ما القاء شده است، خالی کرد. سپس سندها، آگاهی ها و خاطرات نقش آفرینان آن نهضت فراگیر ملی را به شیوه ای درست و علمی کنار هم گذاشت و بر آن ها دقت کرد تا به این نتیجه شگفت انگیز رسید که روشن بینی، زیرکی و واقع گرایی نقش آفرینان نهضت ملی شدن صنعت نفت کشورمان، تمامی ترفندها، نقشه کشی ها و فریب کاری های استعمار پیر انگلیس و استعمار آزمند آمریکا را نقش برآب کرد و موجب شد آنان به کثیف ترین حربه متوسل شوند و گروهی اوباش را به یاری شمار اندکی از نظامیان ناآگاه یا خود فروخته بفرستند تا حکومتی را که نماد آگاهی و بیداری ایرانیان (و نه چنان که مدعیانی مانند آقای دکتر موسی غنی نژاد با وصف دموکراسی پوپولیستی نام می برند) بود سرنگون سازند و حکومتی دست نشانده، بی ریشه و جبون را به جای آن بنشانند.
این درست است که با آن کودتا صفوف نهضت ملی برهم خورد، یک پارچگی ها و یک دلی ها از میان رفت و جامعه ی ما سالیانی چند دچار بهت زدگی و سرخوردگی شد، اما شعله ی آزادی خواهی، سرفرازی طلبی و تمنای استقلال و عظمت، در دل مردم فرو نکشید و نمرد و از همین رو بود که 25 سال بعد - آری 25 سال بعد - خشم فرو خورده ی همین ملت فوران کرد و از شرایطی که پیش آمده بود علیه آن حکومت دست نشانده سود جست و آن را سرنگون کرد ...
هنگامی که نسل من دوره ی دبیرستان را می گذراند، در کتاب های درسی و غیر درسی، در روزنامه ها و برنامه های رادیویی (و سپس تلویزیونی)، به ویژه در زمان های نزدیک به سال روز 28 امرداد، نهضت ملی شدن صنعت نفت را با ترفندهای ویژه ی مغزشویی، حرکتی کور و ضد منافع ملی جلوه می دادند و کودتای 28 امرداد را موهبتی الهی معرفی می کردند.
اگر قرار بود آن تبلیغات چون زنگاری بر مغز نسل من بنشیند، ما هم امروز با کسانی که بیشترشان حسن نیت هم دارند، هم آوا می شدیم و آن نهضت را برخاسته از جاه طلبی گروهی سیاستمدار که رهبری خود را به شادروان دکتر محمد مصدق سپرده بودند، می پنداشتیم.
اما خواندیم و گوش کردیم تا زمانی رسید که آن باورهای نادرست از ذهنمان زدوده شد. حال نوبت آن بود که دریابیم آن حرکت همگانی، بدون پیش زمینه بوده است یا می توان برای آن پیش زمینه هایی نیز یافت ؟
اسناد و نوشتارهای پراکنده ای که چاپ می شد، و یا امکان دسترسی به آن ها وجود داشت، نشان داد که پنهانی ترین ریشه های نهضت ملی شدن نفت را حتی می توان در خیزش مشروطیت جست وجو کرد.(در دوره ی ریاست جمهوری آقای خاتمی کتابی از سوی نهاد ریاست جمهوری در مورد اسناد و مکاتبات مربوط به حرکت رضاخان برای تغییر قرارداد دارسی و شرکت نفت انگلیس منتشر شد که نشان می دهد حتی سیاست مدارانی که سر سپرده ی دیکتاتور بودند و از آنان به بدنامی یاد می شود، آن قرارداد را ظالمانه و استعماری می دانستند و می کوشیدند دیکتاتور را تشویق کنند آن را تغییر دهد.)
رویدادها و افشاگری های بعدی نشان داد که نهضت ملی شدن صنعت نفت آرزوی مشترک بخش اصلی مردم، احزاب و سیاستمداران آن زمان بوده است. آرزویی بوده است که در دوره ای، جز با ایما و اشاره و رعایت احتیاط از آن سخن نمی گفتند، اما حتی سیاستمداری استخوان دار، هم چون قوام السلطنه، پیش از رویداد سی تیر [1] معتقد بوده است که :
« شرکت ملی نفت ایران ... استخراج می کند و به شرکتی که برای تصفیه و فروش تشکیل می شود که اقلاَ 75 درصد باید متعلق به ایران باشد در سر چاه بفروشد از روی قیمت خلیج ایران»[2]
سرانجام، شرایط زمانی و چیدمان نیروهای داخلی فرصتی ایجاد می کند که این اشتیاق سوزان ملی فوران کند و تمامی نیروهای سیاسی و سیاست مردان زمان، خواهان ملی شدن صنعت و منابع نفت کشور شوند. این درست است که مصدق نماد آن نهضت بود، اما بسیاری از سیاست مداران زمان، با گرایش های گوناگون در کنار مصدق ایستادند، او را به رهبری برگزیدند و سررشته ی کارها را به دست او سپردند. بنابراین، پسوند «ملی» در آن نهضت، دارای بار معنایی راستینی است.
هیچ انسانی به تنهایی نمی تواند در چنین رویدادهایی بر همه ی امور، توطئه چینی ها، فریب کاری ها و دغل بازی ها آگاهی و تسلط داشته باشد، از این رو اگر به تاریخ نویسان امانت دار نهضت ملی شدن نفت ایرادی وارد باشد، گذشتن از کنار کارها و کردارهای افرادی است که هرکدام توطئه ای را کشف کردند یا برای تصمیم گیری درست، به رهبر نهضت، راه نشان دادند. اگر چنین شده بود، اکنون ما می دانستیم آیا خود دکتر محمد مصدق بود که به فریب آمیز بودن پیشنهاد بانک جهانی پی برد و آن را نپذیرفت، یا کسانی که از ماهیت این بازوی نیرومند استعمار نوین آگاهی داشتند، وی را در جریان گذاشتند.
رد کردن این پیشنهاد، در آن زمان که هنوز ماهیت و کارکرد بانک جهانی و صندوق بین المللی به عنوان دو بازوی نیرومند استعمار نو (نئوکلنیالیسم) روشن نشده بود، به راستی نشان از هوشمندی و دور اندیشی رهبران نهضت ملی شدن صنعت نفت دارد. اما شگفتا که برخی از چهره های علمی کنونی، رد کردن این پیشنهاد و به دام خدعه نیفتادن را خطا می دانند !
در این جا لازم است به نکته ای که انگیزه ی این نوشتار شد، اشاره ای بکنم.
به مناسبت صدمین سال اکتشاف و استخراج نفت در ایران، رسانه های گوناگون، مطالبی را منتشر می کنند. در این میان، دیدارگاه ایران دیپلماسی، که رنگ و بوی وزارت امورخارجه را دارد، سلسله گفت وگوهایی را با گروهی از پژوهشگران و اقتصاددانان انجام داده است که بنا به ماهیت دیدارگاه مورد بحث، جز گروهی اندک، کسی از چند و چون آن ها آگاهی نمی یابد. اما پاره ای از مطالب طرح شده در همین گفت وگوها، بعدها منبع و ماخذ خواهد شد.[3]
در میان این گفت وگوها، نظریات دو تن از مصاحبه شوندگان شگفت انگیز و حیرت آور است. یکی از این دو، دکتر محمد علی همایون کاتوزیان (استاد دانشگاه آکسفورد) است و دیگری دکتر موسی غنی نژاد (اقتصاددان و استاد دانشگاه های ایران و ...)
این نوشتار فرصت نمی دهد سخنان آقای دکتر غنی نژاد واکاوی شود،[4] کندوکاو در تمامی پاسخ های آقای دکتر کاتوزیان هم در مجال این نوشته نیست و فقط به بخشی از آن نظر دارم.
دکتر کاتوزیان یک فرصت طلایی را که دکتر مصدق از کف داد (و از نظر او، همین امر پیش زمینه ی شکست نهضت شد) رد کردن پیشنهاد بانک جهانی می داند و می گوید :
«... در آن زمان نهضت ملی کاملا متحد بود و اختلافاتی که بعدها در آن پدید آمد، وجود نداشت. حتی شاه نیز در ظاهر از آن پشتیبانی می کرد و موقعیت ایران هم در خارج و هم در داخل بسیار قوی بود. شورای امنیت هم به نحوی موقعیت ایران را تایید کرده بود و خلاصه، نهضت ملی هم، چه در داخل و چه در خارج در اوج خود قرار داشت. در آن زمان پیشنهادی توسط بانک جهانی مطرح شد، که این نهاد برای دو سال صنعت نفت را به کار بیندازد و وضع را به حالت عادی برگرداند.
در واقع بانک جهانی آن را اداره کرده و درآمد آن را بین ایران وشرکت نفت سابق تقسیم کند، تا در طول آن دو سال طرفین مذاکره کرده به توافق برسند ...»
یا جناب دکترکاتوزیان ساختار، کارکرد و شیوه ی تشکیل و اداره ی صندوق بین المللی پول و بانک جهانی را نمی شناسند و یا می شناسند و تجاهل العارف می فرمایند.[5]
کوشندگان نهضت ملی شدن نفت باید پای یک نهاد استعماری را که تحت کنترل آمریکا و انگلیس بوده و هست، به میان می کشیدند، ریش خود و نهضت را به دست آن می دادند، دو سال مذاکره پشت مذاکره می کردند تا اصل مطلب فراموش شود، مردم از شور بیافتند و پراکنده شوند، بین نیروهای سیاسی شکاف بیفتد و آن نهضت شکوهمند از درون بپوسد و با فضاحت به پایان برسد ؟
خیلی ساده اندیشی است که بپنداریم نهادی که تحت سلطه ی کامل استعمارگران است، به سود ملت ایران عمل می کرد، قراردادها را به سود منافع راستین ملت ایران می بست و سرانجام نیز دارایی این کشور را از غارت گران می گرفت و دو دستی تحویل ملت ایران می داد !
جناب دکتر کاتوزیان و همگنان ایشان ماجرای اسناد سیا و وزارت خارجه ی آمریکا در رابطه با نهضت ملی شدن صنعت نفت و کودتای 28 امرداد را از یاد برده اند ؟ اگر از یاد برده اند، برایشان به طور خلاصه بازگو می کنیم.
در زمان ریاست جمهوری بیل کلینتون و هنگامی که خانم مادلین آلبرایت هنوز وزیر خارجه ی او بود، قرار شد اسناد منتشر نشده ی سیا و وزارت خارجه ی آمریکا در موارد بالا، منتشر شود. چند روز بعد اعلام کردند که زمان انتشار اسناد به عقب افتاده است. چندی بعد هم اعلام کردند اسناد مفقود شده است !
راستی را ... آن اسناد در برگیرنده ی چه واقعیت هایی بود که دولت قدر قدرت آمریکا با چنین روش فضاحت آمیزی مانع انتشار آن ها شد ؟ امکان ندارد بخشی از آن اسناد به همین ماموریت بانک جهانی برای سرکار گذاشتن رهبران نهضت و ملت ایران، ایجاد اختلاف و «خود براندازی» مربوط باشد ؟
هر کس و هر عاملی که سبب شد تا مداخله ی بانک جهانی پذیرفته نشود، خدمت ارزنده ای به ملت ایران کرد.
رهبران نهضت و ملت آن قدر ایستادند و سرسختی نشان دادند تا سرانجام دو ابر قدرت زمانه، یعنی انگلیس و آمریکا را واداشتند با حمایت آشکار و پنهان ابرقدرت دیگر، یعنی اتحاد جماهیر شوروی، از چماق داران و چاقوکشان برای تسلط بر منابع نفت ایران و بر سر کار آوردن یک رژیم دست نشانده استفاده کنند وننگ این کار را هم در کارنامه ی خود به ثبت رسانند.
آن ها توانستند دفتر نهضت ملی شدن نفت را ببندند، حکومت ملی را ساقط کنند و به غارت منابع ما ادامه دهند. اما نتوانستند گرامی ترین و ارزشمندترین دارایی ما را که آزادی خواهی، استقلال طلبی و سرفرازی جویی است، از ما بستانند.
این شعله در قلب نسل پیش، نسل کنونی و نسل های بعدی فروزان خواهد ماند.
ایدون باد
پانوشت ها :
1. قوام السلطنه برخلاف آنچه پنداشته می شود دستور کشتار 30 تیر را صادر نکرده بود. برای آگاهی ر.ک به «در تیر رس حادثه»، نوشته ی حمید شوکت، به نقل از دکتر ارسنجانی، ص 293.
2. ر.ک جلد اول 70 مقاله، کار یحیی مهدوی و ایرج افشار (این جمله از نامه ی خطی پیوست مقاله ی دکتر عظیمی، با قید واژه ی «محرمانه» به امضای قوام است.)
3. تهیه کننده ی این سلسله گفت وگوها، خود بر ابتدای هریک از آن ها مقدمه ای (که گاه طولانی تر از مصاحبه است) می نگارد. او نه به نهضت ملی شدن نفت می تازد و نه درباره ی مصدق و یاران او بد نویسی می کند، بلکه حتی نوعی همدلی نشان می دهد و این به اصطلاح پژوهشگران و اقتصاددانان هستند که اما و چراهای حیرت آوری را مطرح می کنند.
4. آقای دکتر غنی نژاد یکی از نقاط منفی نهضت ملی شدن نفت را اتکای دولت به درآمدهای نفتی می دانند و می فرمایند :
«... علت این است که در این جا با ساختار اقتصاد، نفت مان را دولتی کردیم. خودمان کردیم. به صورت طبیعی این طور نیست. این یک امر طبیعی نبوده که نفت، دولتی باشد. نفت را ما دولتی کردیم. آن هم یک تاریخ مشخص دارد : سال های 30 و ملی شدن صنعت نفت که همه می گویند عالی است و دموکراتیک است. خیلی ساده است برای این که ببینید تناقض از کجاست ؟ اگر از نظر اقتصادی نگاه کنیم، سیاست ملی کردن نفت اشتباه بود ...»
ای کاش آقای دکتر غنی نژاد، سندی ارایه می دادند که نشان دهد هدف کوشندگان نهضت ملی کردن نفت، ریختن درآمدهای نفتی به جیب دولت بوده است. دولت مصدق، سال 1331 کشور را بدون درآمد نفت اداره کرد و نه کمبودی پیش آمد و نه هم آب از آب تکان خورد. حتی بعد از کودتا، درآمد نفت در بودجه ی جاری منظور نمی شد، بلکه به بودجه ی عمرانی اختصاص می یافت. در دوره ی هویدا بود که درآمد نفت دولتی شد. فقط اگر به واژه ی «ملی کردن صنعت نفت ایران» دقت فرمایید کافی است. چرا نگفته اند «دولتی کردن صنعت نفت ایران»؟ از خطاهای دیگران برای بی اهمیت (و حتی بد جلوه دادن) نهضت یک ملت، استفاده کردن، اخلاقی است ؟
5. نطفه ی بانک جهانی و صندوق بین المللی پول بلافاصله پس از پایان جنگ جهانی دوم در اجلاس «برتون وودز» بسته شد. نظریه پردازانی هم چون لرد جان میناردکینز در این کنفرانس طرحی در انداختند که اقتصاد جهان را در دستان قدرت های استعمارگر فاتحان جنگ دوم قرار می داد.
نسخه های همین دو نهاد بود که کشورهای ثروتمندی مثل برزیل و آرژانتین را تا مرز فلاکت و ورشکستگی کشاند. هند هم تا زمانی که به دستورالعمل های این دو نهاد عمل کرد، دچار فلاکت بود.
از سوی دیگر، در موارد بسیاری، استعمار نوین، از این دو نهاد برای اجرای هدف های سیاسی خود در نقاط مختلف جهان استفاده کرده است که جای بازگو کردن آن ها در این نوشتار کوتاه نیست.
6. در مورد حمایت و همگامی شوروی با آمریکا و انگلیس همین بس که یادآور شویم آن رژیم از دادن 11 تن طلا و میلیون ها دلار طلب قانونی ایران به حکومت ملی دکتر مصدق خودداری ورزید و یک سال بعد از کودتا، آن ها تقدیم حکومت کودتا کرد و در برابر، حکومت کودتا نیز قریه ی فیروزه، واقع در ترکمنستان را دو دستی تقدیم آنان کرد.
برگرفته از مجله خواندنی، شماره 50 - امرداد 87 - محمد اسماعیل حیدرعلی (محمد حیدری)
دانلود تولبار جی تاک
