رقص وآیینهای محلی کرستان

kordavan · 26th July 2008

هه لپه رکی
__________________________________________________ ____________________________________
مقدمه

مراسم آیینی سنتی رقص کردی (هه لپه رکی ) که بیانگر گوشه ای از فولکلور غنی و پویای کردستان می باشد مدتی است به صورت دسته جمعی وهمراه با نوای سازهای مختلف وعمدتأ دهل وسرنا* وبیشتر به صورت دایره وار اجرا می گردد . این رقص از گذشته های دور بر دوام بوده و ریشه در تاریخ زندگی وتمدن مردم کرد داشته وبیانگر غمها و شادیها وشکستها وپیروزیهاشان در عرصه های مختلف زندگی بوده که نسل به نسل تا امروز حفظ گردیده است .

هه لپه رکی (رقص کردی )

1.پیشینه
هه لپه رکی (halparke) از مصدر واژه ی (هه لپه رین ) به معنای جست و خیز و جهیدن روبه بالاست ورقصیدن نیز معنا می دهد . این واژه از دو پاره ی (هه ل) به معنای بالا وبلندی و (په رین )به معنای جهیدن ترکیب شده است . از نظر لغوی هه لپه رکی مترادف با واژه ی رقص در زبان فارسی است اما ممکن است این دو واژه از نظر مفهوم و معنی یکسانی نداشته باشند زیرا خاستگاه پیدایش رقصهایی که امروز در مناطق مرکزی ایران رایج است احتمالا" با هه لپه رکی و دیگر رقص های بومی نواحی ایران تفاوت دارد . نظریات مختلفی درباره ی نیایشی حماسی وتوصیفی که بر گرفته از زندگی روزانه ی مردم باورها واعتقادات ومراسم مذهبی برای برکت و باروری زمین و اجابت دعا است اشاره کرد . اجرای هه لپه رکی هنگام درو جمع آوری خرمن مراسم سوگواری وقوع بلایای طبیعی وذکر اهل تصوف هنگام سماء جنبه های پیش گفته را درباره ی پیدایش هه لپه رکی قوت می بخشد . گردش دایره وار در هه لپه رکی اشاره ی دستها به آسمان که نماد عروج وصعود و اتصال به مبدأ است پای کوفتن بر زمین ضرب اهنگ (ریتم ) و هماهنگی اجراکنندگان می تواند از جمله رمزها ی مستتر در هه لپه رکی به شمار آید .ریتم در باورهای باستانی موجب هماهنگی آدم با کیهان است .
(ستاری 37:1372) دایره در بسیاری از ادیان شرق رمزی مقدس است و تأثیرات جادویی بسیار کهن در این رمز نهفته است . دایره رمز چرخش است اما نه صرفأ چرخش به معنای حرکت در دایره بلکه به معنای تثبیت وتمرکز حول محوری [یگانه] است (ویلهام 139:1371) از دیدگاه روانشناسی این چرخش گردیدن به دور خویش در یک دایره است که در اثر آن تمامی جهات شخصیت بکار رفته می شوند . بنابر این حرکت دورانی دارای معنای اخلاقی فعال کردن همه ی نیروهای نور و ظلمت طبیعت آدمی نیز هست .دایره در تفکر اسلام نیز نقش ویژه ای دارد . این شکل به انتزاعی ترین حد خود در مقایسه با شکل متداول آن تبدیل و تأویل می شود و بدین طریق هر گونه خصیصه ی جادویی و سحر انگیز را از آن می گیرد و در مقابل بدان بصیرت عقلانی نوینی که می توان گفت واجد ظرافتی روحانی است می بخشد (بوکهارت 145:1369) در هنرهای تجسمی طرح های هندسی در دایره جای می گیرند . در موسیقی قدیم ایران دایره به عنوان زیر ساخت تألیف «لحن»از اهمیت ویژه ای بر خوردار است . وجه تسمیه دایره به زیر ساختهای موسیقی قدیم ایران که مقامها از آن اخذ شده اند از آن جهت است که از هر نغمه ای دایره ی نغامت آغاز شود سرانجام به همان نغمه خنم شود . حلقه دایره وار سماء درویشان در تکایا ناشی از این تفکر است . گردش دایره وار و دیگر رمز های پیش گفته با نقش بنیادی آن ها در اجرا نوعی آرزوی بازگشت زندگی به سرچشمه ی هستی و بازگشت به اصل خویش است . رقصهای دسته جمعی و دایره وار از کهن ترین رقصهای تمدن منطقه ای بین النهرین و ایران است و آثار به جای مانده از تمدن های باستانی در نقش و نگار سفالینه ها و اشیأ فلزی موید این نکته است . در این آثار شیوه ی گره خوردن دستهای اجرا کنندگان به هم و شکل دایره وار شباهت بسیار با هه لپه رکی امروز در مناطق مختلف کردستان دارد.

__________________________________________________ _____________________________________
*1.سرناو دهل در بیشتر نقاط کرد نشین ایران عراق و ترکیه استفاده ای عمده و مشابه دارند اما در کرمانشاه وسنندج بیش از دیگر مناطق رایج بوده و در این مناطق اصطلاحأ به آن ((سازودهل )) می گویند .هرچه به شمال کردستان نزدیکتر شویم این دو ساز حضور کمرنگ تری میابند .سرنا در مناطق کرد نشین جنبه بزمی دارد و در مراسم عروسی و عزا نواخته می شود . معمولآ در مراسم شادی آهنگهای رقص با نامهای گه ریان .فه تاح پاشایی . لبلان . سه جار .شلان و...... در مراسم عزا و شیون آهنگ مشهور (( چمری )) با سرنا و دهل نواخته می شود .در گذشته و حال همواره پیوندی جدایی ناپذیر بین سرنا و دهل وجود داشته و در مراسم مختلف در کنار یکدیگر نواخته شده اند و با توجه به حضور مشترک و تأثیر گذار این دو ساز در زندگی مردم مناطق کرد نشین سرنا ودهل در رزم پیکار شادی و سوگ مردمان این مناطق همواره همراه بوده اند .

رقصهای محلی کردی را می توان از ریشه دار ترین و کهن ترین رقصها دانست . رقص کردی در گذشته صرفأ با هدف آماده سازی و تقویت نیروی جسمانی و روحی مردم مناطق کرد نشین انجام می شد چراکه مردم این مناطق در گذشته های نه چندان دورهمواره شاهد جنگهای قبیله ای بوده اند و همین امر حفظ و آمادگی همیشگی را طلب می کرده لذا مردمان این مناطق در وقفه های بین جنگ ها وبه مناسبت های مختلف دست در دست یکدیگر آمادگی رزمی و شور و همبستگی پولادین خویش را به رخ دشمنان می کشیدند . رقص کردی را یک رقص رزمی می دانند که دارای صلابت و متانتی خاص بوده و یاد آور یکپارچگی این مردمان غیور در تمامی ادوار می باشد .رقصهای محلی با موسیقی کردی پیوندی ابدی داشته و دارد و معمولأ زنان و مردان در مراسم شادی به صورت دایره وار دست یکدیگر را پرفته وبه پایکوبی می پردازند .در اصطلاح محلی این حالت را (گندم و جو )می نامند (در مناطق مهاباد به آن رشبلک می گویند)در این رقصها معمولأ یک نفر که حرکات رقص را بهتر از دیگران می شناسد نقش رهبری گروه رقصندگان را یر عهده گرفته ودر ابتدای صف رقصندگان می ایستد وبا تکان دادن دستمالی که در دست دارد ریتمها را به گروه منتقل کرده در ایجاد هماهنگی لازم انان را یاری می کند . این فرد که چوپی کش نامیده می شود با تکان دادن ماهرانه ی دستمال وایجاد صدا بر هیجان رقصندگان می افزاید .و نفری که در آخر گروه قرار دارد اصطلاحأ گاوانی گفته می شود . در این هنگام دیگر افراد بدون دستمال به ردیف در کنار چوپی کش بگونه ای قرارمیگیرند که هر یک با دست چپ دست راست نفر دیگر را میگیرند.در رقص های کردی تمامی رقصندگان به سر گروه چشم دوخته وبا ایجاد هماهنگی خاص وحدت ویکپارچگی یک قوم ریشه دار را به تصویر می کشند .برخی رقصهای کردی دارای ملودیهای خاصی بوده وتوسط گروهی از زنان ومردان اجرا می شوند و در برخی از رقصها یکی از رقصندگان از دیگران جدا شده و در وسط جمع به تنهایی به هنر نمایی می پردازدو در این حالت معمولأ دو دستمال رنگی در دستها نگه داشته وبا آنها بازی می کند که اصطلاحأ به این نوع رقص دودستماله می گویند و بیشتر در کرمانشاه معمول است .امروز جنبه های آیینی و مذهبی وکارکرد اجتماعی هه لپه رکی با تغیر شیوه یزیست و ساختارهای اجتماعی فراموش شده است و تنها به مراسم عروسی و گرد هم آییها محدود شده ودر اجرای آن تنها خاطره ی قومی تداعی می گردد اما نمادها و رمزها در حرکات هه لپه رکی همچنان نهفته باقی مانده است .
در زیر به شرح تک تک رقصهای کردی و نحویه اجرای ان می پردازیم ؛
( کلاً رقصهای کردی را به سه دسته تقسیم می کنیم که شامل)
1. شادی و ستایش
2. سوگواری و ماتم
3. جنگ و ستیز و شکار
الف :رقصهایی که در مراسمات شادی آن را اجرا می کنند ؛
1.گه ریان 11.سه پایی 21.شی خانه
2.پشت پا 12.قه لا 22.خانانه
3.هه لگرتن 13.گه ران 23.روینه
4 .راستا 14.دو دستماله 24.سه پای روینه
5.فه تاح پاشایی 15.کرمانشانی 25.شلیره
6.خان و میری 16.سه پلی 26. مریوانی
7. داغه ی خان و میری 17.مکر بگی 27. مهابادی
8 . سقزی 18.حریره
9. سه پای سقزی 19. سه پای حریره
10.چه پی 20.له بلان

ب: رقصهایی که در جنگها و شکاراستفاده و اجرا می شدند شامل ؛
1.سه جار 2. دو جار
3. شلایی «شلان» 4.زه نگی
5.مقاومت 6.یاران یاران
7. خه رمان 8.قره پی ره ژن
9. سموری 10. هوشار
11.برزی برزی

پ:رقصهایی که در مراسمات عزا و خاکسپاری اجرا می کردند ؛
1.چمری 2. کلاء

kordavan · 28th July 2008

رقص چپي :
اين نوع رقص را همانند رقصهايي چون فه تاح پاشا و لبلان در مراسمات شادي وجشنهااجرا مي كنند
رقص چپي از 2دو حركت پا +4حركت ساده شانه ها تشكيل شده است كه 2حركت آن به سمت جلوو2
دوحركت ديگر آن به سمت عقب ميباشد به اين ترتيب كه پاي چپ جلوتراز پاي راست قرار مي گيرد
وهمزمان با حركت پاي چپ شانه ها دو حركت آرام ‍‍به جلو رادارد وپاي راست عقبتر از پاي چپ
بطوري كه با شانه ها موازي همديگر حركت كنند. رقص چپي مختص به جا ومكاني معين نمي باشد
بلكه در كل شهرستانهاي همجوار شهر سنندج آن رابه اجرا در مي آورند ...

kordavan · 28th July 2008

رقص زه نگي :
اين نوع رقص را درزمانهاي گذشته در جنگهايي كه بين قبايل اتفاق مي افتاده بكار ميبرده اند بطوري كه از آن براي حمله به دشمنان وجلوگيري از هجوم ناگهاني انان استفاده مي كردند .
طريقه اجراي اين رقص به نحوي مي باشد كه نفر اول حكم سر دسته يا فرمانده را دارد و نفر آخرهم آخردسته يا به آن دوا گاواني گفته ميشود رقص زه نگي بر خلاف رقصهاي ديگر از پاي چپ شروع وبا همان پا خاتمه مي يابد بطوري كه پاي آخر نسبت به آهنگ وريتمي كه نواخته مي شود به دو قسمت تقسيم مي شود واين رقص از هفت 7حركت تشكيل مي شود .

kordavan · 28th July 2008

گه ریان ؛
گه ریان در زبان کردی به معنی گشت وگذار و راه رفتن بوده و حرکات مختص این رقص نیز معنای گشت و گذار را در ذهن تداعی می کند گه ریان دارای دو مقام بوده که یکی متعلق به مناطق روستایی ودیگری مربوط به مناطق شهری می باشد .این رقص نرم و اهسته وبا لطافت خاص شروع شده وبه تدریج تندتر می شود .ملودی مربوط به این رقص با نوع در ریتم ونوساناتی در اجرا تاپایان ادامه میابد .در این رقص در واقع تأثیرگشت و گذار در زندگی کردها به نمایش گذاشته می شود وتنوع ریتم در این رقصگویای تجربیاتی است که در گشت و گذار به دست می آیند ومی توان گفت که این رقص زیبا تبلیغی است برای خوب نگریستن در اشیاء و طبیعت .در این رقص زندگی با فرازو نشیبهاوزیرو بم هایش به تصویر کشیده شده وبر ضرورت بینایی وکسب تجربه برای رویارویی با رودخانه پر تلاتم زندگی تأکید می شود .در این رقص رقصندگان را یرای رقصهای پر تحرکتر بعدی آماده می کند تقریبأ در کل مناطق کرد نشین ملودی این رقص به شکل یکسانی نواخته می شود .ریتم رقص گه ریان در اصطلاح موسیقایی 7 ضربی یا 8/7 گفته می شود این رقص هم جنبه ورزشی دارد هم پزشکی چون که بدن رقصنده را برای یک فعالیت زیاد و زربان تند قلب رابطور آرام آرام بالا می برد . رقص کردی گه ریان جزء رقصهای اصلی و کلیدی رقصهای کردی بشمار می آید چون که با ریتم آرام شروع می شود رقص گه ریان را می توان به چند قسمت تقسیم می شود
1.شلیره 2.خانانه 3. مقاومت 4. یاران یاران «این رقص را تقریباً با نوای اهنگی با اسم یاران یاران که با لهجه اورامی خوانده می شود اجرا می کنند »که به تک تک رقصها و نحوه اجرای انها می پر دازیم .
در رقص گه ریان پاها از شش حرکت ترکیب شده است *

kordavan · 29th July 2008

( کلاً رقصهای کردی را به سه دسته تقسیم می کنیم که شامل)
1. شادی و ستایش
2. سوگواری و ماتم
3. جنگ و ستیز و شکار

الف :رقصهایی که در مراسمات شادی آن را اجرا می کنند ؛

1.گه ریان 11.سه پایی 21.شی خانه
2.پشت پا 12.قه لا 22.خانانه
3.هه لگرتن 13.گه ران 23.روینه
4 .راستا 14.دو دستماله 24.سه پای روینه
5.فه تاح پاشایی 15.کرمانشانی 25.شلیره
6.خان و میری 16.سه پلی 26. مریوانی
7. داغه ی خان و میری 17.مکر بگی 27. مهابادی
8 . سقزی 18.حریره
9. سه پای سقزی 19. سه پای حریره
10.چه پی 20.له بلان

ب: رقصهایی که در جنگها و شکاراستفاده و اجرا می شدند شامل ؛

1.سه جار 2. دو جار
3. شلایی «شلان» 4.زه نگی
5.مقاومت 6.یاران یاران
7. خه رمان 8.قره پی ره ژن
9. سموری 10. هوشار
11.برزی برزی

پ:رقصهایی که در مراسمات عزا و خاکسپاری اجرا می کردند ؛

1.چمری 2. کلاء


صفحه اصلی \| تلویزیون اینترنتی \| فال حافظ شیرازی \| پنل ارسال SMS از اینترنت \| سنجش تمرکز شما \| شهر بازی \| تبليغات \| تماس با مدیران انجمن ها \| خرید کارت شارژ

آخرین مطالب ارسالی در جی تاک