FaitHleSs

عضو پيشكسوت

شهر اراک به‌عنوان مرکزاستان با جمعیتی بالغ بر 604546 نفردرسال 1373 ونرخ رشد جمعیتی 3% قطب جمعیتی استان واز شهرهای پر جمعیت کشورمحسوب می‌گردد و میدان شهداء (باغ ملی ) میدان مرکزی این شهر است.
ویژگیهای تاریخی: شهراراک ازنظرتاریخی نسبت به سایر شهرهای استان از قدمت چندانی برخوردارنیست. زمان احداث شهراراک به دوره قاجاروسلطنت فتحعلی شاه می‌رسد در اوایل سلطنت قاجار درعراق عجم بعلت وسعت زیاد و جمعیت فراوان همواره ناامنی واختلافات محلی بروز می‌کرد واین امراز لحاظ سیاسی واقتصادی برای حکومت مرکزی بروز مشکل می‌کرد در زمان فتحعلی شاه قشونی به نام عراق تشکیل گردید و یوسف خان گرجی از فتحعلی شاه تقاضا نمود که برای مرکزقشون عراق عجم قلعه‌ای نظامی احداث نماید.به همین جهت تأسیس ساختمان اولیه شهربه صورت قلعه‌ای به نام سلطان آباد،شروع ودر سال1231به پایان رسید.هنگامی که راه آهن جنوب از کنارشهرعبورکردایستگاهی در کنارشهراحداث گردید نام این ایستگاه را اراک گذاشتند وسپس طی بخشنامه‌ای ابلاغ گردید که نام آبادیهای مجاورایستگاه به نام همان ایستگاه اراک خوانده شوند برای کلمه اراک معانی گوناگونی ذکر گردیده است که تعدادی از آنها عبارت‌اند از:پایتخت،باغستان،نخلستان� �شهرستان وبعضی کلمه «اراک» را برگرفته از ایراک و ایران ودانسته که معرب آن کلمه عراق دانسته اند. شهر اراک همچنشن یکی از شهرهای دانشجو پذیر کشور است
:جاذبه‌های سیاحتی

1- مجموعه تاریخی بازار اراک:
مجموعه تاریخی بازار اراک ازبناهای اولیه شهراراک است که درزمان فتحعلی شاه قاجار تأسیس گردیده است.در این مجموعه کلیه امکانات رفاهی از قبیل مسجد،مدرسه و آب انبار احداث گردیده است.بازار اراک دردومحورشمالی جنوبی وشرقی غربی به طور مستقیم و عمود برهم درمرکزبافت چهارخانه اولیه شهرقراردارد. درچهار طرف بازارچهار دروازه بوده که همگی درطول زمان و گسترش شهرازبین رفته اند.
2- بنای تاریخی حمام چهارفصل:
این بنا مربوط به دوران قاجاریه است وازآثارارزشمند وبسیارزیبای منطقه محسوب می‌شود. این حمام دارای سه سمت بوده، حمام مردانه، زنانه وحمام اقلیتهای مذهبی این حمام چند متر از سطح خیابان پائین تر است. رخت کن حمام با کاشیهای زیبای هفت رنگ تزئین شده است. در حال حاضراین حمام به عنوان گنجینه چهار فصل مورد بازدید علاقمندان قرار می‌گیرد.
3- بنای تاریخی مدرسه سپهدار:
این مدرسه از بناهای اولیه شهراست که در دوران فتحعلی شاه قاجار هم‌زمان با شهرسلطان آباد (اراک) به وسیله یوسف خان سپهدارساخته شده است.سبک بنا تا حدودی ازسبک مدارس دوره صفویه اقتباس شده، اما کاشیکاریها ویژه دوره قاجاریه است. این بنا دارای مسجد، آب انبار و صحنی نسبتاً وسیع با حوضی سنگی در وسط آن است.
4- شهر زیر زمینی ذلف آباد:
در22کیلومتری شمال اراک از توابع فراهان آثاری دیده می‌شود که به آن شهر قدیمی ذلف آباد می‌گویند، خرابه موجود نشان می دهد که در گذشته این شهر، آباد و بزرگ بوده است ولی در حال حاضر به جزء چند اثر تخریب شده این منطقه چیزی ملاحظه نمی گردد.
5- بنای تاریخی پیر مراد آباد:
درروستای مراد آباد در14کیلومتری شمال شرقی شهر اراک بقعه‌ای به نام پیر مراد آباد وجود دارد. بنابراعتقاد عامه مردم دستورساخت این بقعه را شاهپور ذوالکتاف داده است که بعدها این بنا از بین می‌رود لیکن در دوره سلجوقی بقعه‌ای مجدد بنا می‌گردد.
6- روستای ساروق انجدان:
«این روستا در37کیلومتری شرق اراک واقع است بقاع شاه غریب قلندر وبقعه چهل دختران در این روستا قرار دارد .تاریخ این بناها مربوط به دوره صفویه است.»
7- امامزاده شاهزاده حسین:
«این امامزاده در روستای نظام آباد در40کیلومتری شمال شهر اراک واقع شده است و از بناهای دوره صفویه محسوب می‌شود.»
8- مرقد شاهزاده محمد عابد:
این امامزاده یکی از بناهای مذهبی و مهم منطقه است که در12کیلومتری شمال شهراراک و در مجاورت روستای مشهد میقان واقع شده است این امامزاده،مرقد شاهزاده محمدعابد فرزند امام موسی کاظم و از بناهای دوره صفویه است.
9- آتشکده برزوی راهگرد:
این آتشکده تاریخی درروستای راهگرد در65کیلومتری شمال شرقی اراک واقع است وقدمت آن مربوط به دوران ساسانی است ونمای آن از آجر و سنگ می باشد.
10- بنای تاریخی کاروانسرا:
این بنا مربوط به دوران صفویه است که درمشک آباد ودر فاصله40کیلومتری شرق اراک، نزدیک روستای انجدان وامان آباد قرار دارد این کاروانسرا مربع شکل در مسیر اصفهان به غرب ایران ساخته شده است.
11- امامزاده ابراهیم:
این امامزاده در روستای مشهد الکوبه در45کیلومتری شمال شهراراک واقع شده است واز بناهای دوره صفویه محسوب می‌شود.
12- امامزاده حوا خاتون:
این امامزاده در روستای موت آباد در15کیلومتری شمال شهراراک قرارگرفته که ازسه بنای مجزا تشکیل شده است. تاریخ این امامزاده مربوط به قرن پنجم هجری قمری است.
13- امامزاده هفتاد و دوتن ساروق:
در روستای ساروق فراهان درشمال غربی ازآن، بقاع متبرکه هفتاد و دوتن موجود است که از لحاظ مذهبی و تاریخی مورد توجه مردم است. این بنا در قرن ششم هجری ساخته شده است.

:جاذبه‌های طبیعی

:تفرجگاه

جریان سرچشمه‌های قره چای(رودخانه شراء ومهاجران)درغرب شهرستان اراک به علاوه وجود مناطق سرسبز در حوالی این رودخانه و همچنین اقلیم کوهستان و نقاط مرتفع جهت کوهنوردی، این قسمت از شهرستان اراک را از سایر مناطق جدا نموده است.
چشمه ها:
چشمه چپقلی:
این چشمه دردامنه شمالی ارتفاعات بلند ورفیع«باغ برآفتاب»در جنوب سه راهی اراک-ملایر-شازند قرار گرفته است. این چشمه در بالای دره‌ای بسیار زیبا واقع شده است. آب وهوای پاک و لطیف کوه وچشمه جوشان با آب بسیارخنک و گوارا باخواص درمانی باعث جذب عده‌ای از علاقمندان طبیعت شده است.در محل مظهر چشمه، محوطه‌ای وجود دارد که به صورت تراس بندی شده درآمده و درآن درختانی ملاحظه می‌گردد.
چشمه کیخسرو(سراب حک):
این سراب یا چشمه بسیاربزرگ دردشت کزاز و دردامنه کوه راسوند قراردارد سرسبزی و طبیعت زیبای آن بسیار جلب توجه می‌کند.
غارها:
شهرستان اراک به خاطر گسترش سازنده‌های آهکی و دولومیتی، محل تشکیل غارهای بسیاری بوده است که در ذیل به شرح آن می پردازیم:
غار «قلعه جوق» ومقبره اسرارآمیز آن:
این غار در نزدیکی روستای چهرقان از توابع بخش وفس اراک، در کوهی به نام قوزی قشلاق واقع شده است. این غار به وسیله انسان و در دل کوه حفرشده ودارای سه مدخل است. بدون وسایل کوهنوردی رفتن به درون غار ممکن نیست.علاوه بر آن دسترسی به آن کمی مشکل است.برخی معتقدند که این غار یا دهلیز به منظور دفن مردگان بوده و درواقع باید آن را آرامگاه دانست، زیرا مطابق آیین زرتشت استخوانهای مردگان را دردخمه‌های مخصوص می گذاشتند به عقیده باستان شناسان این مقبره‌ها مربوط به دوره مادها می باشد.
غار سفید خانی:
این غاردر18کیلومتری جنوب شهرستان اراک در کوه سفید خانی واقع شده است.در دامنه این رشته کوه چشمه‌های آب فراوانی وجود دارد که معروفترین آنها چشمه چپقلی است.از زیبایی‌های غار«وجود دودکش جن» است که در دهانه غاربه صورت تنوره دیده می‌شود همچنین وجود یک چاله بزرگ آب وستونهای استالاکتیتی فراوان و زیبا ازدیگرجاذبه‌های غار سفید خانی است.
غار انجدان:
انجدان در40کیلومتری جنوب شرقی اراک در دامنه کوه چشمه، بین خمین، اراک ومحلات واقع شده است که به علت غارهای معروف و آثارباستانی شهرت پیدا کرده است.
غار آسیلی:
در مغرب انجدان قرارداشته، درآن حوضچه‌هایی قراردارد که دیواره‌های آن یکپارچه از مواد آهکی و بلورهای منشوری استالاتیکی پوشیده شده است.
دریاچه یا کویر میقان:
دریاچه یا کویر میقان در شمال شرقی اراک ودردشت فراهان قرار دارد، مساحت آن در حدود100تا110کیلومتر مربع متغیر است وحدود1655متراز سطح دریا ارتفاع دارد وآب دریاچه شوراست.دریاچه از لحاظ آب وهوایی دارای زمستانهای معتدل است همین ویژگی سبب شده است که درپاییزو اوایل زمستان زیستگاه پرندگان به ویژه پرندگان مهاجر باشد.
سوغات شهرستان:
فتیر، فرش دستباف، باسلق، کشمش سبز، صابون محلی، شیره، انگور ،...

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

FaitHleSs

عضو پيشكسوت

تقسيمات اداري و سياسي :

اراك، براساس آخرين تقسيمات كشوري 1375 استان مركزي داراي 8 شهرستان، 15 بخش، 19 شهر، 60 دهستان، 1394 آبادي دارد سكنه و 46 آباد خالي از سكنه است. شهرستانهاي اين استان عبارتند از : اراك – آشتيان – تفرش – خمين – ساوه – شازند – محلات و دليجان.



جغرافياي اقتصاد

دامپروري :

فلات مركزي، كه بين رشته كوههاي البرز و زاگرس در اين منطقه وجود دارد، رشته جبال راسوند به طرف جنوب شرقي. تنوع اقليمي و آب هوايي استان كه ناشي از نوسانات ارتفاعي آن است و همچنين ميزان بارش باران در فصول مختلف همه و همه باعث وجود طبيعت ويژه اي را از جهت رويش گياهان در اين منطقه شده است. از اين رو مي توان گفت استان مركزي يكي از غني ترين مراتع طبيعي ايران است و براي پرورش انواع دام و طيور و حتي پرورش زنبور عسل مناسب است.
نواحي سربند و دامنه‌هاي راسوند، به دليل ويژگيهاي اقليمي، از پرآب ترين و سبزترين مناطق استان مركزي محسوب مي گردد.
تراكم چشمه هاي پرآب و دائمي و فصلي، پوشش گياهي بسيار خوب و گستردگي باغها و چمنزارها، داشتن تالابها و سردابهاي بزرگ همه و همه و داشتن گونه هاي گياهي بومي و دارويي باعث پرورش انواع دام و طيور و آبزيان شده است.
البته بايد به اين نكته توجه داشت : زمستان سرد و پربرف فلات غرب و جنوب غربي استان، امكان نگهداري گله هاي گوسفند و بز را بسيار محدود مي كند. دامها مدت زيادي در آغل ها نگهداري مي شوند و تنها چند ماهي از سال مي توانند از مراتع ييلاقي، كوهستاني استفاده كنند، نگهداري دامها تنها در روستاهايي كه قدرت ذخيرة علوفة زمستاني را دارند امكان پذير است.
نواحي شرق و شمال شرق استان و اطراف سيله و دشتهاي مجاور آن به علت گرما هوا در بعضي مواقع كوچ موقت گوسفند و بز را فراهم مي سازد. بيشتر عشاير منطقه در اين نواحي به دامداري اشتغال دارند. در اطراف اراك و خمين و شهرهاي ديگر استان كه گاوداري و مرغداري هاي جديدي احداث شده اند كه سعي در برآوردن نيازهاي روزافزون اين شهرها را دارند.

صنعت و بازرگاني :

استان مركزي از جمله استانهاي صنعتي كشور محسوب مي شود، وجود صنايع مادر در اراك اين شهر را به يكي از قطبهاي صنعتي كشور مبدل كرده است همچنين وجود كارخانه هاي چشمگير و توليدي شهرستان ساوه نيز خود گوياي اين مهم است. مهمترين كارخانه هاي صنعتي استان عبارتند از : ماشين سازي، آلومينيوم سازي كابل سازي – كمباين سازي، لاستيك سازي- كارخانه هپكو(سازنده ماشين آلات راه سازي) كارخانه هاي سازنده پروفيل و لوله هاي آبياري آلومينيومي، كارخانه هاي آونگان (سازنده پايه فلزي انتقال نيرو)- كارخانه ادوات كشاورزي- كارخانه توليد نورد آلومينيوم- رنگ روناس- پالايشگاه- پتروشيمي – نيروگاه آذرآب و نيز ساير كارخانه هاي مستقر در شهرستان ساوه را مي توان ياد كرد، كه توليد و عرضه آن به داخل كشور و صادر برخي از توليدات كارخانه ها به خارج از كشور چه در بخش كارخانه ها و صنايع همانطور كه يادآور شديم چه در بخش كشاورزي اين استان يكي از قطبهاي مهم تأثيرگذار در امر بازرگاني و صنعتي كشور است.

معادن :

در استان مركز 112 معدن محتلف وجود دارد كه بيشترين آن مربوط به مصالح ساختماني است، از مهمترين معادن استان مركزي مي توان از : سنگ آهن در شمس آباد اراك، معادن سرب، رو، منگنز، بارتيتين، سنگ تراورتن، گچ و سنگ نمك را مي توان ياد كرد.
در اطراف شهر نيمور محلات معادن تراورتن بسيار زياد است.

صنايع دستي :

در اين استان انواع فرش، گليم، قالي- جاجيم- زيلو، سفالگري توليد مي شود و علاوه بر اينها كارگاههاي متعدد صابون سازي كه در آشتيان وجود دارد از جملة هنر صنايع دستي اين خطه از كشور است. البته ناگفته پيداست كه صابون آشتيان شهرت محلي دارد.
فرش ساروق اراك، قالي ساوه و لييان، جاجيم خمين، سفالگري در ساوه و محلات و همين طور توليد زيلو در محلات، شهرت بسزايي دارد.

موقعيت و وسعت :

استان مركزي بخشي از فلات مركزي ايران است كه بين رشته كوه هاي البرز و زاگرس و در مجاورت كوير مركزي بين 33 درجه و 30 دقيقه تا 35 درجه و 35 دقيقه عرض شمالي و 48 درجه و 57 دقيقه تا 51 درجه طول شرقي از نصف النهار گرينويچ قرار گرفته است و استانهاي هم مرز آن عبارتند از : در شمال استان هاي تهران و قزوين در جنوب استان هاي اصفهان و لرستان در شرق استان هاي اصفهان و تهران و در غرب استان همدان . مساحت كل استان مركزي حدود 29152 كيلومتر مربع است از لحاظ ويژگي هاي توپوگرافي ، 91/33 درصد مساحت آن را كوه هاو 93/14 درصد مساحت آن را تپه ها و 76/13 درصد را فلات ها و مابقي را دشت ها تشكيل مي دهد . مركز اين استان شهر اراك و شهرستانهاي تابعه آن عبارتند از : ساوه ، خمين ، محلات ، سربند ( شازند ) ، تفرش ، دليجان و آشتيان مي باشد .
_ نا همواريها :
مهمترين ارتفاعات استان را قسمتي از كوه هاي مركزي و قسمتي از كوه هاي زاگرس تشكيل مي دهند . بلندترين ارتفاعات استان قله شهباز در غرب اراك با 3388 متر ارتفاع در رشته كوه راسوند است و پست ترين منطقه را دشتي در جنوب ساوه با 950 متر ارتفاع از سطح دريا تشكيل مي دهد .
عمده مناطق كوهستاني اين استان در شهرستان هاي سربند ( شازند ) ، اراك ، محلات و تفرش قرار دارند . كوه هاي اين ناحيه از دو رشته تشكيل شده است . رشته اصلي از الوند جدا شده و بصورت ديواره هاي موازي ، گاهي فشرده و گاهي گسترده به عرض چند كيلومتر و با طول 280 كيلومتر از همدان تا راهگرد ادامه دارد .جهت اصلي آن از شمال غربي به جنوب كشيده شده و سپس به شمال شرقي متوجه مي گردد .اين ارتفاعات در سربند و شازند به نام راسوند و در اراك سپيدخاني نام دارند .
قلل عمده اين كوهها در راسوند ( دوخواهران ) به نام شهباز 3388 متر و سفيدخاني 2820 متر و در ( قرق در ) 2967 متر از سطح دريا ارتفاع دارند . رشته جبال راسوند به طرف جنوب شرقي ادامه داشته و به كوه هاي ( الوندلكان ) با ارتفاع 3056 متر در غرب خمين مي پيوندد ، سپس اين رشته جبال به ارتفاعات ( تخته كوه اردل ) و جاسب پيوسته و پس از قطع شدن به وسيله دره قمرود به ارتفاعات كهك قم متصل مي شود .
رشته دوم كوه هاي اين منطقه در چهل كيلومتري جنوب غربي شهر اراك از كوه هاي راسوند جدا شده بصورت دو رشته موازي از جنوب به سوي شمال امتداد يافته كه اين رشته كاملاً بر كوه هاي راسوند عمود بوده و درة معروف ( چرّا ) را با وسعت 1100 كيلومتر مربع به وجود آورده ، عرض اين كوهستان در بعضي نقاط از 50 كيلومتر تجاوز كرده كه جهت شمالي اين كوهستان به ارتفاعات وفس ، تفرش ، آشتيان و خلجستان پيوسته و به سوي ساوه امتداد مي يابد . ارتفاات عمده آن در هزاوه اراك 2735 متر و در وفس به 2745 متر مي رسد . كوه هاي عمده منطقه تفرش عبارتند از : كوه كوجه « كجه » با ارتفاع 3140 متر ، قله بنديي 2600 متر قله گندم كوه 2159 متر و كوه كلاهك 3084 متر از سطح دريا ارتفاع دارند . در شمال شرقي شهرستان اراك رشته كوه هاي هفتاد قله قرار دارد كه شهرستان محلات در شرق آن واقع شده و اين كوه ها به رشته جبال راهگرد مي پيوندد .

آب و هوا :

تنوع اقليمي و آب و هوايي استان ناشي از نوسانات ارتفاعي آن است . بطوريكه اختلاف ارتفاع بين پست ترين نقطه در دشت ساوه ( 950 ) متر و بلندترين نقطه با قله شهباز 3388 حدود 2400 متر است بنابراين اختلاف سطح موجود سبب اختلاف و تنوع در آب و هوا گرديده است .
ميانگين بارش سالانه از 170 ميليمتر در دشت ساوه و برخي از نواحي جنوب شرقي ، تا 450 ميليمتر در ارتفاعات بالاي 2000 متر متغير است . ميانگين سالانه دما نيز از 18 درجه سانتيگراد در دشت ساوه تا 4 درجه سانتيگراد در ارتفاعات تفاوت نشان مي دهد . سردترين مناطق اين استان ، شهرستان هاي سربند ، شازند ، اراك هستند كه متوسط روزهاي يخبندان در زمستان از 65 تا 120 روز مي باشد . همچنين ميزان بارش باران در فصول مختلف آن نيز متفاوت است كه اين اختلاف در شهرستان اراك به شرح زير است .
37 درصد بارندگي در فصل بهار _ 1 درصد بارندگي در فصل تابستان _ 19 درصد بازندگي در فصل پائيز _ 43 درصد بارندگي در فصل زمستان . مي توان گفت اين استان از آب و هواي بياباني ، معتدل كوهستاني و سرد كوهستاني برخوردار است و زير بادهاي محلي از جهات مختلف ، منشعب از جريان پر فشار آسياي مركزي به جريان اقيانوس هند ، اقيانوس آرام و درياي مديترانه قرار دارد . ميزان رطوبت هوا و باران در اين استان يكسان نيست . در مناطق كوهستاني ، ريزش هاي جوي اغلب به صورت برف و در مناطق كم ارتفاع بيشتر به صورت باران ظاهر مي شود . شمال استان در ناحيه زرند جزء كم باران ترين نواحي و ارتفاعات شازند در جنوب غرب از پرباران ترين مناطق استان است . اگر دماي مطلوب گردشگري بين 20 تا 25 درجه سانتيگراد باشد ارديبهشت تا شهريور مناسب ترين زمان مسافرت به اين استان مي باشد . استان مركزي از يك طرف در كوير مركزي و از طرف ديگر در محل زاويه چين خوردگي البرز وزاگرس واقع شده است . حدود 38 درصد مساحت استان مركزي در منطقه بيمه بياباني بين كوهستان و بيابان قرار دارد . خاك اين مناطق براي كشاورزي مناسب و استفاده از آب قنات و رودخانه ها در اين نواحي ميسر است . مي توان گفت تقريباً نيمي از مساحت استان را اين نوع آب و هوا در بر گرفته است ، سرزمين هايي كه بيش از 150 متر از سطح دريا ارتفاع دارند . پوشش گياهي اين ناحيه غني تر و دوره رشد گياهان نيز بيشتر از نواحي ديگر است و ديگر اينكه 12 درصد از اراضي استان مركزي كه در ارتفاعات واقع شده اند آب و هواي سرد دارند . وجود برف دايمي در قله ها حاكي از آن است كه ميانگين دماي گرمترين ماه سال نيز بسيار پايين است . مراتع مرغوب استان در اين نواحي واقع شده اند . بيشتر رودخانه هاي دايمي استان از اين نواحي سرچشمه مي گيرند . تراكم جمعيت در اين مناطق چندان زياد نيست . نمونه اين آب و هوا را مي توان در آستانه و شازند مشاهده كرد .

منابع آب :

براساس مطالعات انجام شده در حال حاضر مقدار آبي كه از طريق رودخانه ها ، قنات ها ، چشمه ها و ... به دست مي آيد ، حدود 2/4 ميليارد متر مكعب است كه تنها 50 درصد آن در امور كشاورزي و موارد ديگر مورد استفاده قرار مي گيرد .
نقش كوه ها در نزولات جوي استان مركزي اهميت بسزايي دراد . بطور كلي متوسط ميزان بارندگي ساليانه در اين استان خوب است . در فصل زمستان در اين استان كوه ها و مناطقي كه بيش از سه هزار متر از سطح دريا ارتفاع دارند ، در زير قشر عظيمي از برف فرو مي روند . برخي قلل اين كوه ها ، اين برف ها را تا سال بعد محفوظ نگه مي دارند ، كه اين خود منابع سرشار آب براي استان بشمار مي رود .

رودها :

در اين استان دو رودخانه معروف وجود دارد :

الف : رودخانه قره چاي يا زرين رود :

اين رودخانه از دو رود تشكيل مي شود و وسعت حوزه آبريز آن حدود 23921 كيلومتر مربع است . شاخه جنوب آن از كوه هاي سربند و راسوند و تالاب وعمارت و سراب هاي استان ، عباس آباد ، كله و نهرميان سرچشمه مي گيرد . اين شاخه ها در محل پل دو آب به هم پيوسته ، رود واحدي را به نام چرّا « شرا » تشكيل مي دهند ، پس از عبور از بخش چرّا با جهت جنوب به شمال با « دبي » قابل ملاحظه اي به شاخه غربي قره چاي مي پيوندد .
شاخه غربي كه از كوه هاي الوند همدان سرچشمه گرفته از بهم پيوستن شش رود كوچك به وجود مي آيد كه در دشت رزن و بهار به نام سيمينه رود ناميده مي شود ، در دشت كبودر آهنگ ، شاخه فرعي « زهتران » و « خميگان » از شمال به جنوب جريان يافته كه اين رودخانه در انتهاي بخش چرّا با رودخانه چرّا يكي شده و به طرف ساوه جريان پيدا مي كند ، در ساوه نيز دو رود كوچك به نام هاي « سامان » و « ياتان » بهم پيوسته به نام رود مزلقان يا مردقان ( مزدقان ) وارد قره چاي شده پس اط گذشتن از دشت ساوه در محل پل دلاك به قمرود پيوسته و به « مسيله » و به كوير نمك مي ريزد ، طول اين رودخانه حدود 540 كيلومتر است . اين رودخانه بويژه شاخه هاي آن در سربند و كزاز و بخش چرّا بعلت موقعيت طبيعي ويژه ، مناظر بسيارزيبايي پديد آورده كه از جهت جاذبه هاي تور سيم و بهره برداري جهانگردي و ايرن گردي ، واجد اهميت خاص است ، تراكم اين مناظر دلنشين بويژه در منطقه سربند و كزاز كه سرچشمه ها و سرشاخه هاي متعدد رودخانه را در خود جاي داده بسيار جالب توجه است . اما اين مناظر بسيار زيبا بعلت آن كه در منطقه كوهستاني قرار گرفته و فاصله طولاني با مراكز شهرها دارند ، فاقد امكانات زير بنايي مناسب گردشگري و ايرانگردي هستند . با ايجاد تأسيسات اوليه گردشگري اين مناطق مي تواند از مركز مهم جذب و جلب گردشگر و ايرانگرد باشد و يا حداقل مي تواند مردم استان را بخود جلب كند .

ب : رودخانه قمرود

اين رودخانه كه 288 كيلومتر طول دارد حوزه آبريز آن ، كوهستان هاي اطراف خمين و گلپايگان و خوانسار به وسعت 16050 كيلومتر مربع در جنوب شرقي استان مركزي قرار دارد ، كه مسير قابل ملاحظه اي از اين رودخانه در استان مركزي واقع است . شاخه اصلي آن از كوه هاي لرستان ، گلپايگان و خوانسار سرچشمه گرفته و در هر مكان نام ويژه اي دارد . شاخه اصلي به نام دربند يا گلپايگان ، از كوه هاي زاگرس سرچشمه گرفته و شاخه اصلي و پر آب قمرود مي باشد و در جهت شرق به غرب جريان دارد .
رودخانه خوانسار از كوه هاي اين شهرستان سرچشمه گرفته ، پس از ورود به دشت گلپايگان به آن مي پيوندد .كه در پائين گلپايگان ، خرقاب ناميده مي شود . اين دو رود به نام (( خرقاب )) در 23 كيلومتري شرق خمين در نزديكي (( گلهاگرد )) با رودخانه خمين يكي مي شوند . رودخانه خمين از كوه هاي آشناخور ، سرچشمه گرفته و جهت آن ، جنوب غربي _ شمال شرقي است . شاخه هاي كوچكتري در خمين از كوه هاي ( نشهر ) و پشتكوه و دالايي و بيشه علي و حمزه لو سرچشمه گرفته كه در 2 كيلومتري غرب خمين نزديك روستاي ريحان و (( ارّه )) به رود خمين مي پيوندند . رودخانه قمرود پس از گذشتن از نيم ور و كنار محلات و غرب دليجان بسوي قم مي رود و در ناحيه (( پل دلاك )) در 20 كيلومتري شمال شرقي قم به قره چاي پيوسته وارد مسيله شده و به كوير نمك مي ريزد . از ديدگاه جاذبه هاي طبيعي گردشگري ، هر چند مسير رودخانه قمرود بويژه پيش از عبور از نيمور محلات به اندازه منطقه سربند و كزاز ، چرّا ، سرسبز و زيبا نيست . اما جاذبه هاي گردشگري و ايرانگردي آن را نبايد ناديده گرفت . بويژه در منطقه خمين و محلات با ايجاد امكانات و تأسيسات به جاذبه هاي گردشگري افزوده مي گردد ، كه مي تواند در كنار جاذبه هاي طبيعي شهر زيباي محلات و پارك و سرچشمه و گلخانه ها و آب گرم معدني ، مجموعه بسيار زيبا و جذابي براي گردشگران به وجود اورد .

بادها :

در فصل زمستان وزش بادها در دو جهت غرب و جنوب غربي ديده مي شود و سرعت آن حدود 35 كيلومتر در ساعت است در فصل بهار ، وزش باد جنوب غربي و غرب و سرعت تا حدود 35 كيلومتر در ساعت است در تابستان نيز وزش باد در جهت جنوب غربي و غرب بوده و سرعت آن تا 15 كيلومتر در ساعت مي رسد در پائيز وزش باد در دو جهت غرب و جنوب غربي با سرعت حداكثر 26 كيلومتر در ساعت است . در برخي اوقات ، وزش باد در جهت شمال شرقي و شرق بوده كه معمولاً 70 درصد وزش آن آرام مي باشد .

درياچه ها :

درياچه قاسم آباد :

اين درياچه طبيعي و بسيار زيبا در غرب بخش چرّا ، در غرب خنداب و در منطقه كوهستاني بين روستاهاي اوچ تپه ، كرد و خورد 7 توتل و قاسم آباد قرار دارد ، محل درياچه دشت كوچكي است كه اطراف آن را كوه ها احاطه كرده اند . نزولات آسماني آن مناطق در آن جمع شده و به صورت درياچه در آمده است . در سال هاي خشكسالي آب آن كم و گاهي خشك است . اما در سالهايي كه بارندگي زياد است اين درياچه حتي قابل قايق راني است وسعت آن حدود 3 كيلومتر و 2 كيلومتر است در فصل پائيز و ابتداي زمستان به علت آب و هواي مناسب ، محل تجمع پرندگان مهاجر است .

درياچه ميقان :

درياچه يا كوير ميقان در شمال شرقي اراك و در دشت فراهان قرار دارد . مساحت آن از حدود 100 تا 110 كيلومتر مربع متغيير است . حدود كوير يا درياچه ميقان در سال هاي مختلف بر حسب بارندگي متغيير است و محيط آن از 16 تا 24 كيلومتر تفاوت مي كند . آب درياچه شور است . محدوده درياچه ميقان از جهت اقليمي داراي زمستان هاي معتدل است ، همين ويژگي سبب مي گردد كه در پائيز و اوايل زمستان زيستگاه پرندگان بويژه پرندگان مهاجر باشد .
پرندگان مهاجر از قبيل غاز و اردك و سرسبز در هنگام مهاجرت دسته جمعي از سرزمين هاي سردسيري در مسير مهاجرت خود به جنوب ايارن ، حدود 2 ماه از آبان تا آذر را در محدوده اين درياچه بسر مي برند .

درياچه هاي مصنوعي :

در سطح استان بجز درياچه هاي پشت سرهاي دليجان و ساوه و بند نيمور ، تعدادي درياچه مصنوعي در پشت سرهاي خاكي به وجود آمده كه تمام آنها از جاذبه هاي جنوب ايرانگردي محسوب مي شوند . يكي از اين درياچه ها كه هميشه پر آب است درياچه دربند جمال آباد قره كهريز است . ار اراك تا جمال آباد حدود 30 كيلومتر جاده آسفالته است . اين درياچه از رود آب هاي كوهستان هاي قره كهريز و كوه شمس آباد و بويژه دو قنات بسيار پر گرديده كه طول آن حدود 2 كيلومتر با عرض يك كيلومتر است . درياچه هميشه پر از آب شيرين بسيار گوارا است . امكان قايق راني داشته و حتي در تابستان مي تواند از تفرجگاه هاي بسيار زيباي استان باشد .

مناطق حفاظت شده :

منطقه حفاظت شده هفتاد قله :

كوهستان هاي مشهور به هفتاد قله به مساحت 82125 هكتار بين شهرهاي اراك و محلات و خمين واقع شده است . با توجه به ويژگي زيستگاهي و ارزش هاي مربوط به حيات وحش ، اين منطقه به عنوان نمونه اي بارز از يك اكوسيستم كوهستاني به شمار مي رود . ارزشهاي زيستگاهي كوه هاي اين منطقه باعث شده است كه از زمان هاي قديم يكي از بهترين شكارگاه هاي كشور محسوب مي شود . در يكي از دره هاي بسيار زيباي هفتاد قله بنام دره چكاب كه اين نام به خاطر چشمه اي به همين اسم است سنگ نبشته اي موجود است كه مي رساند اين منطقه از قديم شكارگاهي معروف بوده است . از شكارهاي بزرگ اين مناطق مي توان به : قوچ و ميش ، كل و بز ، آهو و پلنگ ، گراز كه اين نوع شكارها بيشتر در كوهستان ها بسر مي برند اشاره كرد .
شكار كوچك پرندگان از قبيل : غاز خاكستري ، اردك ، لك لك سفيد ، بلدرچين ، هوبره ، فاخته ، قمري ، كبوتر چاهي ، كبوتر كوهي ، عقاب طلايي ، كركس مصري ، هما و دال اشاره كرد .

منطقه غربي اراك شامل كوه هاي چرّا و وفس :

اين كوهستان ها با پوشش گياهي بين 25 تا 60 درصد و آب فراوان از شكارگاه هاي خوب استان است . شكارگاه هاي معروف آن عبارتند از : كوه كوچك زار ، كوه خشكه ، كوه لجور ، از شكارگاه هاي مهم آن : كوه وحش ، شكار آنجا عبارتند از : قوچ و ميش _ آهو و گرگ _ روباه و خرگوش و از پرندگان كبك و تيهو و با قرقره و فاخته است .

منطقه سربند :

منطقه سربند بيشتر تپه ماهور است و يكي از شكارگاه هاي خوب استان است . ارتفاعات آن عبارتند از : دواريجان ، گونه ، چوبدر عليا ، چوبدر سفلي ، دو آب ، با زمستان سرد و تابستان معتدل از بهترين شكارگاه هاي قوچ و ميش بويژه كبك است . دره ماليمر و باغ سماق لو از مناطق بسيار زيباي استان بوده و داراي دره هاي سرسبز و چشمه هاي فراوان است . شكار آنجا قوچ ، ميش و كبك و تيهو مي باشد . از چشمه هاي معروف آن سيب در است .
پارك جنگلي اراك :

چشمه هاي معدني :

چشمه هاي دايمي فراواني در استان وجود دارد كه به مناسبت فراواني آب و سرسبزي و زيبايي طبيعي و آساني دسترسي به آنها از جاذبه هاي طبيعي بسيار مهم بشمار مي روند و مي توان محل گذران ايام فراغت و تفرجگاه اهالي استان و ايرانگردان باشد .
مهمترين آنها عبارتند از : سرچشمه محلات ، چشمه پنجه علي ، سرآب اسكان ، سرآب حك ( سراب بولاغ ) ، سراب عباس آباد شازند ، چشمه انجدان ، چشمه بالقلو در ساوه ، كه تنها در سرچشمه محلات و پارك كنار آن ، تسهيلات و امكانات جهانگردي ايجاد شده است . در دامنه كوه سفيد خاني ، چشمه چينچلي ، با آب معدني و گوارا مي تواند از جاذبه هاي خود طبيعي به حساب مي آيد .

چشمه هاي آب گرم محلات :

چشمه هاي آب گرم محلات به فاصله 15 كيلومتري شمال شرقي محلات قرار دارد . اين چشمه هاي آب گرم معدني در سمت شرقي كوه خورزن در نزديكي روستاي نينه از دهستان خورهه قرار گرفته است . استفاده از چشمه هاي آب گرم معدني محلات سابقه باستاني داشته و مي توان تاريخ استفاده از آن را با آثار باستاني خورهه در يك جهت پنداشت .
از دوران باستان تاكنون از آب گرم محلات به خاطر خواص درماني آن استفاده مي كرده اند . آب اين چشمه ها از تركيب ، آبهاي سولفاته كلسيك و از ته آبهاي ، هيپبر ترمال بوده كه در درمان بيماري هاي نقرس و هم چنين بيماري هاي كبدي ، صفراوي و كليوي و دستگاه گوارش مؤثر است . سالهاست كه مردم ايران بويژه استان مركزي و شهرهاي قم و كاشان و اصفهان براي درمان و تفريح و گردش به محلات و آبگرم روي مي آورند . فصول استفاده از چشمه هاي آب گرم محلات بهار و تابستان است به ويژه دو ماهه مرداد و شهريور مي باشد .

چشمه كيخسرو ، سراب حك يا چشمه بلاغ :

اين سراي يا چشمه بزرگ در دشت كزاز و در دامنه كوه راسوند قرار دارد . به علت سرسبزي و زيبايي طبيعت قابليت آن را دارد كه از مراكز مهم جذب توريسم و جهانگردي و ايرانگردي باشد .

چشمه چيقلي :

در 28 كيلومتري جنوب غربي اراك و در بالا دست روستاي رباط ميل بر سينه با صلابت رشته كوه سفيد خاني ، گردشگاه مصفاي چپقلي واقع است . كه خواص درماني چشمه آب معدني آن زبانزد خاص و عام است . آب معدني چپقلي از رديف آب هاي بي كربنات كليسم دار است و منيزيم آهن دار فاقد هرگونه آلودگي ميكروبي است و از نوع آب هاي سرد و سبك است كه آشاميدن آن اثرات درماني شگرفي در بدن دارد . اين چشمه دائمي با كيفيت مطلوب 8 دهم ليتر در ثانيه آب دهي دارد و تأثير آن در دفع سنگ كليه و مثانه در بين عموم زبان زد است .

آب معدني چشمه گراو :

چشمه فوق به فاصله 5 كيلومتري شهرستان تفرش بين دو روستاي گبوران و طراران واقع گرديده است و دسترسي به ان آسان است . آب اين چشمه ، معدني و داراي خواص درماني است . گراو متشكل از چند قسمت در سطح زمين است كه از آنجا به حالت جوشش از سطح زمين خارجشده و در يك قسمت نيز آب همراه گازكربنيك فراوان از منفذي خارج مي شود . آثار بجا مانده در اطراف چشمه يك چهار ديواري را نشان مي دهد كه بطور گسترده به عنوان حمام زنانه از آن استفاده مي شده است . آب گراو تفرش ، آب معدني بي كربناته مخلوط است كه به نسبت تقريباً مساوي يون هاي سديم و كلسيم در آن يافت مي شود . استحمام در اين آب اثر تسكيني داشته همچنين باعث باز و بسته شدن عروق مي گردد .

تالاب ها :

تالاب هفته عمارت :

اين تالاب در بخش كزاز ، كنار روستاي عمارت و نزديك روستاي هفته از توابع سربند است . اين درياچه يا چشمه بسيار بزرگ در ثبيت آب رودخانه چرّا جنبه حياتي داشته و گذشته از زيبايي هاي چشمگير طبيعي آن از جنبه هاي زيست محيطي و توريسم داراي اهميت فراوان است . اين تالاب يكي از زيستگاه هاي خوب پرندگان ( چه مهاجر و چه بومي ) از قبيل اردك و غاز بوده كه در حفظ اكوسيستم جانوري و گياهي نقش مهمي را دارا است . تالاب هفته عمارت گذشته از تأثير فوق در تعديل درجه حرارت و رطوبت منطقه موثر است .

غارها :

غار قلعه جوق :

اين غار در نزديكي روستاي چهرقان از توابع بخش وفس اراك در كوهي به نام قوزي قشلاق واقع شده است . اين غار به وسيله انسان و در دل كوه حفر شده و داراي سه مدخل است . در گذشته نردباني در پاي آن قرار داشت كه رفتن به درون آن را آسان مي نمود . ليكن امروز آن نردبان از بين رفته است و بدون وسايل كوهنوردي رفتن به درون آن ممكن نيست . برخي معتقدند كه اين غار به منظور دفن مردگان بوده است و در واقع بايد آن را آرامگاه دانست . به عقيده باستانشناسان اين مقبره ها مربوط به دوره مادها بوده است .

غار آسيلي :

نزديك روستاي امان آباد است . و در مغرب انجدان قرار دارد . طول كلي غار 5/73 متر و عرض آن 8 متر مي باشد . در آن حوضچه هايي قرار دارد كه ديواره هاي آن يك پارچه از مواد آهكي و بلورهاي منشوري استالاكتيتي پوشيده شده است . مدخل آن با دو دريچه دايره شكل است كه ستوني به محيط يك متر ، ديواره وسطي اين دو دريچه را تشكيل مي دهد .

غار ميلانون يا گلوچه بالا :

غار مزبور داراي دو دهانه مي باشد يكي مايل است كه راه عبور و رسيدن به انتهاي آن است و ديگر عمداي است كه در حدود 3 متر بالاتر از دهانه اولي قرار دارد .
غار طاق رچه :

اين غار از غار آسيلي به انجدان نزديك تر است . دو درخت بزرگ مقابل دهانه آن روييده و منظره زيبايي به غار داده است . طول غار 22 متر عرض ميانه آن 7 متر ، عرض انتهاي آن 11 متر و ارتفاع غار 3 متر مي باشد . دهانه غار رو به جنوب مي باشد .

غار گيوه كش :

گيوه كش غار كوچكي است . طول غار 9 متر و عرض آن 6 متر و ارتفاع آن 5/1 متر است . عرض دهانه نيز 4 متر است كه در قسمت شرق انجدان قرار دارد .

غار شغال دره :

غار شغال دره11 متر طول ، 2 متر عرض و 3/1 متر ارتفاع دارد و در دامنه كوه كلوپ جهنم قرار دارد . ( بنابر اظهار اهالي روي اين كوه در فصل زمستان برف باقي نمي ماند كه بدان لقب جهنم داده اند .)

غار هين هو :

از غارهاي رشته كوه سفيد خاني است . مدخل غار بسيار باز و ارتفاع آن زياد است اما عمق كمي دارد .

غار علي خورنده _ غار دربر :

كه در تفرش قرار دارند .

غار چال نخجير :

در فاصله 8 كيلومتري شمال دليجان و در منطقه اي به نام چال نخجير قرار دارد . درون غار عموماً كريستاليزه بوده و از سنگ هاي تزئيني و زيبا تشكيل شده است . كف و ديوارهاي غار پوشيده از اسفنجهاي بلورين است كه از اين جهت يكي از غارهاي زيباي كشوري است .

غار كهك _ غار سرجوان :

در دليجان واقع هستند كه غار سرجوان جنبه زيارتگاهي دارد .

غار شاه بلبل :

اين غار در كوه هاي شرقي شهرستان محلات ( بين خورهه و دليجان ) واقع شده است . اين غار داراي چشمه اي كم آب است و از نظر مذهبي براي اهالي منطقه غاري مقدس است .

غار كوه ساوه ( شاه پسند ) :

اين غار در شمال غربي شهرستان ساوه و بالاتر از مقبره اشموئيل پيغمبر واقع است .

غار سوراخ گاو :

در شمال غربي روستاي خورهه واقع است .
غار يكه چاه : در جنوب شرقي محلات واقع است .
غار گدار چشمه : در كوه ارده و در جنوب نيمور محلات قرار دارد .
غار سرچشمه : در شمال محلات و در كوه سرچشمه واقع است .
غار كشه ريز : در شمال غرب شهرستان محلات و در كوه فيروز كوه واقع است .

پوشش گياهي :

از جلوه هاي طبيعت و سرسبزي و زيبايي و همينطور پوشش گياهي در استان مركزي مي توان از : مناطق سربند و بخش هاي اقليمي كوهستاني آن دشت كزاز بويژه در دامنه كوه ها به بخش چرّا ، بخش وفس ، رشته جبال هفتاد قله و شهرستان محلات نام برد .
ناحيه سربند و دامنه هاي راسوند به دليل ويژگي هاي اقليمي ، از پر آب ترين و سر سبزترين مناطق استان مركزي محسوب مي گردد .
تراكم چشمه هاي پر آب دائمي و فصلي ، پوشش گياهي بسيار خوب و گستردگي باغ ها و چمن زارها ، داشتن تالاب ها و سراب هاي بزرگ را ايجاد نموده است .
گونه هاي گياهان بومي و دارويي اين مناطق عبارتند از : نعناع فلفلي _ شمعداني _ شاه تره _ منداب _ اويشن _ ريواس _ خاكشير _ بومادران _ شنگ _ اسپند _ مرزنگوش _ ترشك _ تره وحشي _ بارهنگ _ كاسني _ گل گاوزبان _ گل ارغوان _ گزنه _ بابونه _ بادرنگ بويه _ خارخسك _ روناس _ علف شير _ لاله سرنگون _ مريم نخودي _ هميشه بهار _ زيره _ لاله _ زينان _ شويد _ شقايق _ شنبليله _ تاجريزي _ تاتوره _ تيغال _ توتياي نباتي و .... وجود دارد .

جغرافياي انساني

بر اساس سرشماري عمومي نفوس و مسكن سال 1375 استان مركزي 1228812 نفر جمعيت دارد از اين تعداد 1/57 درصد در نقاط شهري و 9/42 درصد در نقاط روستايي سكونت داشت اند . در همين سال از كل جمعيت استان 156/616 نفر مرد و 656/612 نفر زن بوده اند . از جمعيت استان 3/38 درصد در گروه سني كمتر از 15 سال ، 1/56 درصد در گروه سني 15 تا 64 سال و 6/5 درصد در گروه سني 65 سال و بيشتر قرار داشته اند . سمت وسوي تمامي نقل و انتقالات داخلي و مهاجرين كه از خارج وارد استان شده اند كانون هاي شهري مخصوصاً در شهر اراك و ساوه بوده است . قبل از دهه اخير مردم استان براي يافتن كار و ادامه تحصيلات فرزندان و بالا بردن سطح زندگي خود از اين استان به استان هاي تهران و اصفهان مهاجرت مي كردند ليكن بر اثر جذب نيروهاي بومي ، بسياري از شهرستان هاي ديگر به اين استان مهاجرت كرده اند .


منابع اقتصادي استان :
كشاورزي : اساس اقتصاد استان را به ترتيب اهميت، بخش هاي خدمات، صنعت و كشاورزي تشكيل مي دهند . به طوري تقريبي در حدود 19 درصد مساحت استان اراضي كشاورزي 57 اراضي مرتعي، 24 درصد اراضي غير مزروعي از قبيل درياچه ها ، كويرها، جاده ها و شهرها تشكيل مي دهند . محصولات كشاورزي استان شامل توليد، گندم، جو، حبوبات آفتابگردان، پنبه- چغندر قند- گوجه فرنگي و پياز است.
توليد برخي ار فرآورده هاي كشاورزي در شهرستانهاي اين استان بيش از ميزان مصرف محلي است. در نتيجه به استانهاي مجاور صادر مي شود .
از شهرستان اراك، گندم، جو، انگور، سبزيجات و خشكبار.
از شهرستان ساوه : انار و طالبي و پسته.
از شهرستان محلات : كاهو و گل.
از شهرستان تفرش : بادام و گردو.
از شهرستان خيمن : پايز و لوبيا و گندم به ساير شهرها و استانها و همچنين به خارج از كشور صادر مي شود .
به هر حال استان مركزي به لحاظ موقعيت خاص به خود بوده و داشتن زمين هاي حاصلخيز زراعي و توليد برخي از محصولات كشاورزي و نيز دامپروري از مناطق مهم كشور محسوب مي شود. مي توان گفت تقريباً 50 درصد از مردم اين استان در روستاها زندگي مي كنند و شغل اصلي آنها كشاورزي و دامداري است.
همين طور كه در بالا اشاره شده گويا اين حقيقت است.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

FaitHleSs

عضو پيشكسوت

مديركل حفاظت محيط زيست استان مركزي اعلام كرد: پيش‌نويس طرح جامع كاهش آلودگي هواي اراك با هدف ارزيابي نهايي و تصويب به هيات دولت ارجاع شد.
دگتر :محمدباقر صدوق" روز پنجشنبه در آستانه روز هواي پاك در گفت و گو با ايرنا افزود: اين پيش‌نويس شامل هفت محور اصلي جداسازي ترافيك شهري و تكميل اجراي كمربند شمالي اراك، ايجاد جايگاههاي سوخت گاز با منابع مالي وزارت نفت ، راه‌اندازي مراكز ويژه معاينه فني خودروهاي سبك و سنگين است.
وي گفت: كنترل دقيق و حفظ عرصه‌هاي فضاي سبز كارخانه‌هاي مستقر درمحدوده شهري‌اراك، اصلاح هندسي معابر وايجاد تقاطعهاي غيرهمسطح، ايجاد پاركينگهاي طبقاتي، توسعه كمربند سبز اراك به وسعت ‪ ۹۰۰‬هكتار و فعاليتهاي آموزشي و جلب مشاركت مردمي از ديگر محورهاي اين پيش‌نويس است.
وي افزود: در اين پيش نويس همچنين كميته نظارتي بر اجراي مصوبات فوق با تركيب نمايندگان وزارت كشور، سازمان‌حفاظت محيط زيست،مديريت و برنامه‌ريزي و وزارت صنايع و معادن ديده شده است.
وي‌اضافه‌كرد: بررسي نهايي اين طرح در هيات دولت در بخشهاي مختلف به هفت وزارتخانه مسكن و شهرسازي، صنايع و معادن، كشور،نفت، راه‌و ترابري، بهداشت و درمان وسازمان مديريت سپرده شده و به‌زودي جمع‌بندي نهايي آن اعلام مي‌شود.
دكترصدوق گفت: پيگيري مصوبات طرح‌جامع آلودگي هواي اراك به‌همراه طرحهاي ديگر محدوديت استقرار صنايع تا شعاع ‪ ۳۰‬كيلومتري اراك، ساخت كارخانه آند آلومينيم‌سازي در خارج شهرو سرعت بخشي به‌طرح نوسازي صنعت آلومينيم در اراك از مصوبات سفر سيزدهم دولت در ارديبهشت امسال به اراك است.
وي افزود: شهر اراك يكي از هفت شهر آلوده كشور است كه صنعت، ترافيك و وسايل گرمايش خانگي و تجاري به ترتيب ‪ ۵۱، ۴۸‬ويك درصد در آلودگي هواي اين منطقه سهم دارد.
وي گفت: حدود ‪ ۲۰‬درصد از مساحت شهري اراك را صنايع مادر و عرصه‌هاي آن اشغال كرده‌ااست و اين درحاليست كه مسايل ترافيكي و آلاينده‌هاي ناشي از آن نيز روزبه روز درحال گسترش است.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

FaitHleSs

عضو پيشكسوت

براي دستيابي و تدوين جغرافياي تاريخي استان، علاوه بر تحقيقات و بررسيهاي زنده ياد استاد دهگان و پژوهش هاي ده سال اخير، بايد از تاريخ و جغرافياي دوران حكومت مادها قبل از هخامنشيان در ايران، آگاهي داشت زيرا چنانچه خواهيم ديد، استان مركزي امروز قسمت بزرگي از ماد سفلي يا ماد بزرگ بوده است . دست يابي به حقايق و واقعيتهاي تاريخي آن زمان، بدلايل زيركاري است بس مشكل.
از خط و نوشته دوران ماد، در داخل ايران چيز زيادي باقي نمانده، مگر نوشته هاي الواح آشوري و بابلي كه بايد به بيطرفي آن نوشته ها شك كرد. تنها سند مهم ، زبان «تاتي» است كه از شاخه هاي زبان «مادي» بوده و اكنون در بخشهايی از استان مركزي با آن زبان سخن مي گويند.
اما متاسفانه الفباي اين زبان از بين رفته است، شايد بتوان الفبا و خط اين زبان را در بين تات زباناني كه از داخل ايران براي جلوگيري از حمله سكاها در زمان ساسانيان به باكو و ديگر نواحي «اران» يا (بنا درست آذربايجان شوروي كوچانده شدند پيدا كرد. در حال حاضر از كليه واژگان زبان «تاتي» بخش» وفس» فيش برداري شده و چند سال كه مشغول مقايسه آن واژگان با زمانهاي اوستائي و پهلوي هستيم اميد است اين مهم بسامان برسد.
تمام سنگ نوشته ها و الواح مكشوفه در داخل ايران مربوط بدوران هخامنشي اشكاني و ساساني است، چون هخامنشيان و ساسانيان از قوم پارس بودند و بويژه هخامنشيان كه حكومت مادها را ساقط كردند توجهي به آثار و تمدن قوم ماد نداشتن و حتي پايتخت را از همدان «هنگ متنه HANJMTANA » و به زبان يوناني اكباتان، به شوش و تيسفون «در چهل كيلومتري بغداد» منتقل كردند.
يورشهاي مداوم 46 ساله آشوريان به سرزمين ماد (834 تا 878 پيش از ميلاد سبب ويراني شهرها و شهركها گرديد، وجود تعداد كثيري تپه هاي باستاني باحتمال قوي بازمانده از آن دوران است.
مناطقي كه مورد هجوم آشوريان قرار گرفته عبارت بوده است از:
نواحي اشغال شده آغازيلگشت از بخش علياي رودهاي زاب كوچك و دياله مرز شمال از كوههاي گيزيل بوندا (تانلانكوه) و ناحيه ي زنگان (زنجان و مرز شرقي تا مغرب كسپين (قزوين) و مشرق همدان (فراهان در شمال شهر اراك) و مرز جنوبي اشغالي آشوريان از كوه الوند شروع شده تا كرمانشاه و در جهت شرقي غربي تابستان شاخه هاي رود دياله ممتد بوده است.
هجوم بيست و پنج ساله سكاها به ماد سفلي (استان مركزي) و ويراني شهرها و شهركها.
ويرانگريهاي اسكندر مقدوني در قسمتي از غرب ايران و ناحيه ي ماد و نابودي كليه نوشته هاي تاريخي و فرهنگي و اجتماعي، بنابر برخي نوشته ها 000000 كتاب ديني ايرانيان بر روي ششهزار جلد پوست گاو با آب طلا نوشته شده بود كه اسكندر مقدوني آنرا به يغما برد و در آن زمان دانشمندان يوناني و مقدوينهاي آنرا به زبان لاتين برگرداندند. به هر صورت آنچه نوشته به زبان مادي و هخامنشي بود نابود گرديد.
دگرگوني و تغيير خطر و الفبا از پارسي باستان ابتدا به هخامنشي و سپس به پهلوي اشكاني و پهلوي ساساني.
حمله اعراب بايران و سپس تهاجم تركان و مغولان، كه موجب گرديد تمام كتب مذهبي، فرهنگي، تاريخي و علمي يا سوزانده شوند يا آنها را در رودخانه ها بريزند. بنابر دلايل بالا، اطلاع و آگاهي ما از تاريخ و جغرافيا منحصر مي گرديد.
شاهنامه منشور ابومنصوري كه سينه به سينه تا اواخر ساساني حفظ گرديده و پس از آن بصورت مدون در آمده و فرزانه توس، فردوسي بزرگ آنرا به خط كشيد. كه در شاهنامه فردوسي هم اطلاع دقيقي از دوران ماد و اشكاني بدست مي آيد.
از دوران ساسانيان تعداد كمي كتب پهلوي در هند محفوظ مانده بود كه پس از كشف آن كتب در قرن گذشته الفباي آن خوانده و آن متون بفارسي مروري برگردانده شد، اسناد فوق بيشتر در امور مذهبي بوده و اطلاعات اندكي در مورد تاريخ و جغرافياي دوران اشكاني و ساساني بدست مي دهد.
كشف رموز الفبا و خطوط سومري، كشوري، بابلي، ايلامي ، روستائي و پهلوي بوسيله دانشمندان غربي كه موجب خواندن الواح آشوري، بابلي و سراسري گرديد با كشف الفباي اوستائي، بخش هاي مختلفي از اوستا كشف و خوانده شد كه سبب شناخت دين و تاريخ و جغرافياي پيش از هخامنشي گرديد.
نوشته هاي مورخين باستاني غربي مانند: هرودت و گزنفون و موسي خورن ارمني و ديگري، قسمتهائي از تاريخ و جغرافياي ايران را در پيش از ساساني روشن مي كند، هر چند اين نوشته ها را نمي توان موفق و بيطرف دانست زيرا شرح جنگهاي يونان و روم با ايران است. از جهت جغرافيائي، ذيقيمت است زيرا ذكر اسامي شهرها، رودها و كوهها، روشنگر وضع جغرافيائي آن زمان است ، اما از جهت تاريخي نمي تواند مورد اعتماد باشد. نمونه اينگونه اخبار مخدوش و غير واقعي را بوسيله مورخين، در پنجاه سال اخير در جنگهاي بين المللي و منطقه اي ديده ايم كه مورخ هر كشور، ازديدگاه خود به قضيه پرداخت است.
بنابراين براي شناخت جغرافياي تاريخي استان مركزي در دوران پيش از اسلام ضرورت دارد تا از كار محققين تا حدي بيطرف مدد جست، از جمله اين ماخذ تاريخ ماد نوشته ي دياكونوف و ايران در زمان ساساني نوشته ي كريستين سن دانماركي و ايران از آغاز تا اسلام گريشمن و ديگران است. در مورد بعد از اسلام اشكال چنداني وجود ندارد و مي توان از تاريخهاي طبري و ابن اثير و تمام كتب مسالك و ممالك سود برد.
شهر اراك از نظر تاريخي نسبت به ساير شهرهاي استان از قدمت چنداني برخوردار نيست ، زيرا زمان احداث شهر به دوره قاجار و سلطنت فتحعلي شاه مي رسد . در اوايل سلطنت قاجار در بلوك عراق قسمت زيادي از محدوده ي استان مركزي به علت وسعت زياد و جمعيت فراوان ، همواره نا امن بود . در زمان فتحعلي شاه كه قشوني به نام عراق تشكيل گرديد يوسف خان گرجي از فتحعلي شاه تقاضا كرد تا براي اين مركز قشون عراق عجم به قلعه ايي نظامي احداث كند با احداث اين قلعه به نام سلطان آباد بناي اوليه شهر نهاده شد كه در سال 1231 شمسي به پايان رسيد . هنگامي كه راه آهن جنوب از كنار شهر عبور كرد و ايستگاهي در كنار آن احداث شد نام اين ايستگاه را اراك گذاشتند . اراك در سال 1356 ش به عنوان مركز استان مركزي انتخاب و در سال 1357 شمسي رسماً تشكيلات استان مركزي در اين شهر مستقر شد . شهر قديم اراك داراي چهار دروازه بود : 1 _ دروازه شهرجرد در مشرق 2 _ دروازه رازان در شمال 3 _ دروازه حاج علينقي در غرب 4 _ دروازه قبله در جنوب .
قلعه سلطان آباد يا بلده عراق در بدو تأسيس به منظور قلعه جنگي بنا شده بود و منظور باني بيشتر از انتخاب محل به منظور جنبه سوق الجميشي بوده است . اين قلعه كه در بين ولايات كزاز و فراهان در مقابل دربند كرهرود قرار گرفته براي جلوگيري بگفته مورخين وقت از اشرار فراهان جاي متناسبي بوده است . قلعه سلطان آباد محصور به ديواري ضخيم و خندقي عظيم و عميق به عمق 8 متر بوده است . عمارت دولتي در قسمت شمال شهر واقع شده است . در اطراف شهر هشت برج احداث شده بود كه در سال 1244 چنانچه مكتوب است فتحعلي شاه در هنگام بازديد شهر 5 پنج عراده توپ براي حفاظت قلعه سلطان آباد در اختيار سپهدار ( يوسف خان ) گذاشت .
اين شهر تا سال 1271 محل سكونت سپهدار قشون عراق بوده و نظري كه دولت با آنجا داشته همان جنبه سوق الجيشي شهر بوده در اين سال به نقل اعتمادالسلطنه ميرزا حسن نايب الحكومه عراق دكاكين شهر سلطان آباد و باغات و عمارات ديواني را مرمت و تعمير و غرس اشجار كرده و از بلاد ديگر از هر قبيل صاحبان صنايع و حرف به اين شهر آورده سكني داد.
مورخين عموماً هر جا با شهر اراك رو برو شده اند نسبت بناي شهر را بشخص يوسف خان گرجي داده اند از نقل مورخين چنان بر مي آيد كه شهر اراك را خود شخص يوسف خان از درآمدهاي شخصي يا لااقل چنانچه بين عده ايي هم شهرت دارد و به همراهي و كمك متمكنين محل ساخته است . اين شهر پس از ساخته شدن با تمام مضافات آن جزء املاك شخصي سپهدار بود تا در خلال سال هاي بين 1244 تا 48 كه بر اثر باقي كار شدن يا نظاير آن به ضبط دولت درآمده است .
حاج زين العابدين شيرواني كه كتاب بستان السياحه خود را به سال 1248 به پايان رسانيده مي نويسد : ً سلطان آباد كه همان عراق عجم است و يوسف خان گرجي بنا نموده و به غلامحسين خان پسرش رسيده است و اكنون در ضبط ديوان اعلي است . ً
در جايي ديگر ذكر شده شهر اراك فعلي قبل از سال 1317 خورشيدي به نام عراق و پيش از آن به اسم سلطان آباد و در بدو امر عنوان قلعه سلطان آباد داشته است . شهر اراك از بناهاي زمان فتحلعيشاه قاجار است كه به دست محمد يوسف خان گرجي كه گويا اين شخص برادر يكي از همراهان شاه كه از اهالي گرجستان بوده و به دلايلي شاه با سياست وي را به بهانه امر و سامان دادن به اين مناطق همراه سپاهي وي را گسيل داشته تا از مركز دور باشد ) بنا شده تاريخ بناي شهر را چنانچه در افواه معروف است به حساب 1231 ضبط نموده اند . ولي چيزي كه قابل ذكر است آن كه بناي شهر مشتمل بر حدود پنج هزار خانواده و چهار راسته بازار مسقف و نيز مشتمل بر بناي بزرگ ارگ دولتي و مدرسه و عده زيادمسجد و حمام با حفظ آنكه باني شهر در اكثر ايام خود در جبهه جنگ هاي ايران و عثماني و ايران و روس بسر مي برده و نيز سال هاي جنگ خيلي ممتد و طولاني بوده و نمي توان بطور قطع به سالي معين نسبت داد بلكه درباره آن بايد گفت طرح شهر در سال فلان ريخته شده و بناي آن در خلال سنوات فلان تا فلان لااقل ده ، بيست سال طول كشيده است ، تا صورت شهر به خود گرفته است . به هرحال عراق واژه اي تازي و معرب آن اراك است . اعراب پس از استيلا بر ايران نواحي مابين دو رود دجله و فرات و نيز منطقه كوهستاني جبال را عراق عجم مي گفتند .
همانطور كه تا قبل از اين اشاره كرديم شهر قديم اراك داراي چهار دروازه بوده بازار كنوني اراك شبكه ارتباطي داخلي اين دروازه ها بود و راه هاي اصلي و خارجي از اين دروازه ها آغاز مي شد . با عبور راه آهن از اراك و احداث خيابان و گذرگاه هاي جديد توسعه شهر در قسمت جنوب و جنوب غربي آغاز شد . براساس آمار كتاب ايرانشهر در سال 1320 ش ، جمعيت اراك 51000 نفر بود . از اين تاريخ اراك نيز مانند ساير شهرهاي كشور توسعه يافت . در سال هاي صلح و آرامش ديوارهاي حفاظتي شهر برداشته شد و شهر اراك و نقشه منظم اوليه آن بي رويه رو به توسعه نهاد . موقعيت ترابري اراك مهمترين عامل توسعه شهر در سال هاي اخير بوده است .

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

FaitHleSs

عضو پيشكسوت

واژه اراك به معاني ، تخت پادشاهي _ پايتخت _ باغستان _ نخلستان ، شهرستان ، باغ و بارگاه اورده اند ، پروفسور هرتسفلد آلماني ً اراك ً را بشكل فارسي كلمه ً عراق ً و به معني سرزمين هموار دانسته است .
در زمان سلوكيان در منطقه ماد بزرگ بين همدان و ري شهري به نام كره نزديك اراك كنوني وجود داشته است . واژه ً كره ً در دوران اسلامي به نام هاي الكرح _ كرح تغيير يافته است . از قرون اوليه اسلام و گسترش اسلام به داخل مرزهاي كشور منطقه وسيع ماد بزرگ به جهان معرفي گرديد ، در قرون دوم اسلامي نواحي بين همدان ، ري ، اصفهان را عراق نام نهادند .
شاه اسماعيل صفوي در سال 908 هـ ق سلطان مراد بايندري را كه از مدعيان حكومت در منطقه بوده است شكست داد و بعد از اين پيروزي بود كه دستور داد در كرج آستانه امامزاده سهل بن علي را به دقت تعمير كنند و بر روي آن گنبد و بارگاهي بزرگ بسازند از آن تاريخ شهر كرج را آستانه ناميده اند . در طول حكومت قاجاريه نيز شهرهايي نيز در اين منطقه بنا و يا بازسازي گرديد ، گرچه از زمان تأسيس شهر اراك ، مركز استان بر مبناي سلطان بيشتر از دو قرن سپري نشده است ، طي اين خطه از كشور مهد تربيت و پرورش علما ، رجال و دانشمندان و ادباي بزرگ بوده است كه هر يك ميراث جاودان ارزشمندي را در پهنه تاريخ و فرهنگ و ادب كشور از خود باقي گذارده اند .

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

FaitHleSs

عضو پيشكسوت

تنوع اقليمي و آب و هوايي استان ناشي از نوسانات ارتفاعي آن است . بطوريكه اختلاف ارتفاع بين پست ترين نقطه در دشت ساوه ( 950 ) متر و بلندترين نقطه با قله شهباز 3388 حدود 2400 متر است بنابراين اختلاف سطح موجود سبب اختلاف و تنوع در آب و هوا گرديده است .
ميانگين بارش سالانه از 170 ميليمتر در دشت ساوه و برخي از نواحي جنوب شرقي ، تا 450 ميليمتر در ارتفاعات بالاي 2000 متر متغير است . ميانگين سالانه دما نيز از 18 درجه سانتيگراد در دشت ساوه تا 4 درجه سانتيگراد در ارتفاعات تفاوت نشان مي دهد . سردترين مناطق اين استان ، شهرستان هاي سربند ، شازند ، اراك هستند كه متوسط روزهاي يخبندان در زمستان از 65 تا 120 روز مي باشد . همچنين ميزان بارش باران در فصول مختلف آن نيز متفاوت است كه اين اختلاف در شهرستان اراك به شرح زير است .
37 درصد بارندگي در فصل بهار _ 1 درصد بارندگي در فصل تابستان _ 19 درصد بازندگي در فصل پائيز _ 43 درصد بارندگي در فصل زمستان . مي توان گفت اين استان از آب و هواي بياباني ، معتدل كوهستاني و سرد كوهستاني برخوردار است و زير بادهاي محلي از جهات مختلف ، منشعب از جريان پر فشار آسياي مركزي به جريان اقيانوس هند ، اقيانوس آرام و درياي مديترانه قرار دارد . ميزان رطوبت هوا و باران در اين استان يكسان نيست . در مناطق كوهستاني ، ريزش هاي جوي اغلب به صورت برف و در مناطق كم ارتفاع بيشتر به صورت باران ظاهر مي شود . شمال استان در ناحيه زرند جزء كم باران ترين نواحي و ارتفاعات شازند در جنوب غرب از پرباران ترين مناطق استان است . اگر دماي مطلوب گردشگري بين 20 تا 25 درجه سانتيگراد باشد ارديبهشت تا شهريور مناسب ترين زمان مسافرت به اين استان مي باشد . استان مركزي از يك طرف در كوير مركزي و از طرف ديگر در محل زاويه چين خوردگي البرز وزاگرس واقع شده است . حدود 38 درصد مساحت استان مركزي در منطقه بيمه بياباني بين كوهستان و بيابان قرار دارد . خاك اين مناطق براي كشاورزي مناسب و استفاده از آب قنات و رودخانه ها در اين نواحي ميسر است . مي توان گفت تقريباً نيمي از مساحت استان را اين نوع آب و هوا در بر گرفته است ، سرزمين هايي كه بيش از 150 متر از سطح دريا ارتفاع دارند . پوشش گياهي اين ناحيه غني تر و دوره رشد گياهان نيز بيشتر از نواحي ديگر است و ديگر اينكه 12 درصد از اراضي استان مركزي كه در ارتفاعات واقع شده اند آب و هواي سرد دارند . وجود برف دايمي در قله ها حاكي از آن است كه ميانگين دماي گرمترين ماه سال نيز بسيار پايين است . مراتع مرغوب استان در اين نواحي واقع شده اند . بيشتر رودخانه هاي دايمي استان از اين نواحي سرچشمه مي گيرند . تراكم جمعيت در اين مناطق چندان زياد نيست . نمونه اين آب و هوا را مي توان در آستانه و شازند مشاهده كرد .

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

FaitHleSs

عضو پيشكسوت

براساس مطالعات انجام شده در حال حاضر مقدار آبي كه از طريق رودخانه ها ، قنات ها ، چشمه ها و ... به دست مي آيد ، حدود 2/4 ميليارد متر مكعب است كه تنها 50 درصد آن در امور كشاورزي و موارد ديگر مورد استفاده قرار مي گيرد .
نقش كوه ها در نزولات جوي استان مركزي اهميت بسزايي دراد . بطور كلي متوسط ميزان بارندگي ساليانه در اين استان خوب است . در فصل زمستان در اين استان كوه ها و مناطقي كه بيش از سه هزار متر از سطح دريا ارتفاع دارند ، در زير قشر عظيمي از برف فرو مي روند . برخي قلل اين كوه ها ، اين برف ها را تا سال بعد محفوظ نگه مي دارند ، كه اين خود منابع سرشار آب براي استان بشمار مي رود .

رودها :

در اين استان دو رودخانه معروف وجود دارد :

الف : رودخانه قره چاي يا زرين رود :

اين رودخانه از دو رود تشكيل مي شود و وسعت حوزه آبريز آن حدود 23921 كيلومتر مربع است . شاخه جنوب آن از كوه هاي سربند و راسوند و تالاب وعمارت و سراب هاي استان ، عباس آباد ، كله و نهرميان سرچشمه مي گيرد . اين شاخه ها در محل پل دو آب به هم پيوسته ، رود واحدي را به نام چرّا « شرا » تشكيل مي دهند ، پس از عبور از بخش چرّا با جهت جنوب به شمال با « دبي » قابل ملاحظه اي به شاخه غربي قره چاي مي پيوندد .
شاخه غربي كه از كوه هاي الوند همدان سرچشمه گرفته از بهم پيوستن شش رود كوچك به وجود مي آيد كه در دشت رزن و بهار به نام سيمينه رود ناميده مي شود ، در دشت كبودر آهنگ ، شاخه فرعي « زهتران » و « خميگان » از شمال به جنوب جريان يافته كه اين رودخانه در انتهاي بخش چرّا با رودخانه چرّا يكي شده و به طرف ساوه جريان پيدا مي كند ، در ساوه نيز دو رود كوچك به نام هاي « سامان » و « ياتان » بهم پيوسته به نام رود مزلقان يا مردقان ( مزدقان ) وارد قره چاي شده پس اط گذشتن از دشت ساوه در محل پل دلاك به قمرود پيوسته و به « مسيله » و به كوير نمك مي ريزد ، طول اين رودخانه حدود 540 كيلومتر است . اين رودخانه بويژه شاخه هاي آن در سربند و كزاز و بخش چرّا بعلت موقعيت طبيعي ويژه ، مناظر بسيارزيبايي پديد آورده كه از جهت جاذبه هاي تور سيم و بهره برداري جهانگردي و ايرن گردي ، واجد اهميت خاص است ، تراكم اين مناظر دلنشين بويژه در منطقه سربند و كزاز كه سرچشمه ها و سرشاخه هاي متعدد رودخانه را در خود جاي داده بسيار جالب توجه است . اما اين مناظر بسيار زيبا بعلت آن كه در منطقه كوهستاني قرار گرفته و فاصله طولاني با مراكز شهرها دارند ، فاقد امكانات زير بنايي مناسب گردشگري و ايرانگردي هستند . با ايجاد تأسيسات اوليه گردشگري اين مناطق مي تواند از مركز مهم جذب و جلب گردشگر و ايرانگرد باشد و يا حداقل مي تواند مردم استان را بخود جلب كند .

ب : رودخانه قمرود

اين رودخانه كه 288 كيلومتر طول دارد حوزه آبريز آن ، كوهستان هاي اطراف خمين و گلپايگان و خوانسار به وسعت 16050 كيلومتر مربع در جنوب شرقي استان مركزي قرار دارد ، كه مسير قابل ملاحظه اي از اين رودخانه در استان مركزي واقع است . شاخه اصلي آن از كوه هاي لرستان ، گلپايگان و خوانسار سرچشمه گرفته و در هر مكان نام ويژه اي دارد . شاخه اصلي به نام دربند يا گلپايگان ، از كوه هاي زاگرس سرچشمه گرفته و شاخه اصلي و پر آب قمرود مي باشد و در جهت شرق به غرب جريان دارد .
رودخانه خوانسار از كوه هاي اين شهرستان سرچشمه گرفته ، پس از ورود به دشت گلپايگان به آن مي پيوندد .كه در پائين گلپايگان ، خرقاب ناميده مي شود . اين دو رود به نام (( خرقاب )) در 23 كيلومتري شرق خمين در نزديكي (( گلهاگرد )) با رودخانه خمين يكي مي شوند . رودخانه خمين از كوه هاي آشناخور ، سرچشمه گرفته و جهت آن ، جنوب غربي _ شمال شرقي است . شاخه هاي كوچكتري در خمين از كوه هاي ( نشهر ) و پشتكوه و دالايي و بيشه علي و حمزه لو سرچشمه گرفته كه در 2 كيلومتري غرب خمين نزديك روستاي ريحان و (( ارّه )) به رود خمين مي پيوندند . رودخانه قمرود پس از گذشتن از نيم ور و كنار محلات و غرب دليجان بسوي قم مي رود و در ناحيه (( پل دلاك )) در 20 كيلومتري شمال شرقي قم به قره چاي پيوسته وارد مسيله شده و به كوير نمك مي ريزد . از ديدگاه جاذبه هاي طبيعي گردشگري ، هر چند مسير رودخانه قمرود بويژه پيش از عبور از نيمور محلات به اندازه منطقه سربند و كزاز ، چرّا ، سرسبز و زيبا نيست . اما جاذبه هاي گردشگري و ايرانگردي آن را نبايد ناديده گرفت . بويژه در منطقه خمين و محلات با ايجاد امكانات و تأسيسات به جاذبه هاي گردشگري افزوده مي گردد ، كه مي تواند در كنار جاذبه هاي طبيعي شهر زيباي محلات و پارك و سرچشمه و گلخانه ها و آب گرم معدني ، مجموعه بسيار زيبا و جذابي براي گردشگران به وجود اورد .

بادها :

در فصل زمستان وزش بادها در دو جهت غرب و جنوب غربي ديده مي شود و سرعت آن حدود 35 كيلومتر در ساعت است در فصل بهار ، وزش باد جنوب غربي و غرب و سرعت تا حدود 35 كيلومتر در ساعت است در تابستان نيز وزش باد در جهت جنوب غربي و غرب بوده و سرعت آن تا 15 كيلومتر در ساعت مي رسد در پائيز وزش باد در دو جهت غرب و جنوب غربي با سرعت حداكثر 26 كيلومتر در ساعت است . در برخي اوقات ، وزش باد در جهت شمال شرقي و شرق بوده كه معمولاً 70 درصد وزش آن آرام مي باشد .
درياچه ها :

درياچه قاسم آباد :

اين درياچه طبيعي و بسيار زيبا در غرب بخش چرّا ، در غرب خنداب و در منطقه كوهستاني بين روستاهاي اوچ تپه ، كرد و خورد 7 توتل و قاسم آباد قرار دارد ، محل درياچه دشت كوچكي است كه اطراف آن را كوه ها احاطه كرده اند . نزولات آسماني آن مناطق در آن جمع شده و به صورت درياچه در آمده است . در سال هاي خشكسالي آب آن كم و گاهي خشك است . اما در سالهايي كه بارندگي زياد است اين درياچه حتي قابل قايق راني است وسعت آن حدود 3 كيلومتر و 2 كيلومتر است در فصل پائيز و ابتداي زمستان به علت آب و هواي مناسب ، محل تجمع پرندگان مهاجر است .

درياچه ميقان :

درياچه يا كوير ميقان در شمال شرقي اراك و در دشت فراهان قرار دارد . مساحت آن از حدود 100 تا 110 كيلومتر مربع متغيير است . حدود كوير يا درياچه ميقان در سال هاي مختلف بر حسب بارندگي متغيير است و محيط آن از 16 تا 24 كيلومتر تفاوت مي كند . آب درياچه شور است . محدوده درياچه ميقان از جهت اقليمي داراي زمستان هاي معتدل است ، همين ويژگي سبب مي گردد كه در پائيز و اوايل زمستان زيستگاه پرندگان بويژه پرندگان مهاجر باشد .
پرندگان مهاجر از قبيل غاز و اردك و سرسبز در هنگام مهاجرت دسته جمعي از سرزمين هاي سردسيري در مسير مهاجرت خود به جنوب ايارن ، حدود 2 ماه از آبان تا آذر را در محدوده اين درياچه بسر مي برند .

درياچه هاي مصنوعي :

در سطح استان بجز درياچه هاي پشت سرهاي دليجان و ساوه و بند نيمور ، تعدادي درياچه مصنوعي در پشت سرهاي خاكي به وجود آمده كه تمام آنها از جاذبه هاي جنوب ايرانگردي محسوب مي شوند . يكي از اين درياچه ها كه هميشه پر آب است درياچه دربند جمال آباد قره كهريز است . ار اراك تا جمال آباد حدود 30 كيلومتر جاده آسفالته است . اين درياچه از رود آب هاي كوهستان هاي قره كهريز و كوه شمس آباد و بويژه دو قنات بسيار پر گرديده كه طول آن حدود 2 كيلومتر با عرض يك كيلومتر است . درياچه هميشه پر از آب شيرين بسيار گوارا است . امكان قايق راني داشته و حتي در تابستان مي تواند از تفرجگاه هاي بسيار زيباي استان باشد .

مناطق حفاظت شده :

منطقه حفاظت شده هفتاد قله :

كوهستان هاي مشهور به هفتاد قله به مساحت 82125 هكتار بين شهرهاي اراك و محلات و خمين واقع شده است . با توجه به ويژگي زيستگاهي و ارزش هاي مربوط به حيات وحش ، اين منطقه به عنوان نمونه اي بارز از يك اكوسيستم كوهستاني به شمار مي رود . ارزشهاي زيستگاهي كوه هاي اين منطقه باعث شده است كه از زمان هاي قديم يكي از بهترين شكارگاه هاي كشور محسوب مي شود . در يكي از دره هاي بسيار زيباي هفتاد قله بنام دره چكاب كه اين نام به خاطر چشمه اي به همين اسم است سنگ نبشته اي موجود است كه مي رساند اين منطقه از قديم شكارگاهي معروف بوده است . از شكارهاي بزرگ اين مناطق مي توان به : قوچ و ميش ، كل و بز ، آهو و پلنگ ، گراز كه اين نوع شكارها بيشتر در كوهستان ها بسر مي برند اشاره كرد .
شكار كوچك پرندگان از قبيل : غاز خاكستري ، اردك ، لك لك سفيد ، بلدرچين ، هوبره ، فاخته ، قمري ، كبوتر چاهي ، كبوتر كوهي ، عقاب طلايي ، كركس مصري ، هما و دال اشاره كرد .

منطقه غربي اراك شامل كوه هاي چرّا و وفس :

اين كوهستان ها با پوشش گياهي بين 25 تا 60 درصد و آب فراوان از شكارگاه هاي خوب استان است . شكارگاه هاي معروف آن عبارتند از : كوه كوچك زار ، كوه خشكه ، كوه لجور ، از شكارگاه هاي مهم آن : كوه وحش ، شكار آنجا عبارتند از : قوچ و ميش _ آهو و گرگ _ روباه و خرگوش و از پرندگان كبك و تيهو و با قرقره و فاخته است .

منطقه سربند :

منطقه سربند بيشتر تپه ماهور است و يكي از شكارگاه هاي خوب استان است . ارتفاعات آن عبارتند از : دواريجان ، گونه ، چوبدر عليا ، چوبدر سفلي ، دو آب ، با زمستان سرد و تابستان معتدل از بهترين شكارگاه هاي قوچ و ميش بويژه كبك است . دره ماليمر و باغ سماق لو از مناطق بسيار زيباي استان بوده و داراي دره هاي سرسبز و چشمه هاي فراوان است . شكار آنجا قوچ ، ميش و كبك و تيهو مي باشد . از چشمه هاي معروف آن سيب در است .
پارك جنگلي اراك :
چشمه هاي معدني :

چشمه هاي دايمي فراواني در استان وجود دارد كه به مناسبت فراواني آب و سرسبزي و زيبايي طبيعي و آساني دسترسي به آنها از جاذبه هاي طبيعي بسيار مهم بشمار مي روند و مي توان محل گذران ايام فراغت و تفرجگاه اهالي استان و ايرانگردان باشد .
مهمترين آنها عبارتند از : سرچشمه محلات ، چشمه پنجه علي ، سرآب اسكان ، سرآب حك ( سراب بولاغ ) ، سراب عباس آباد شازند ، چشمه انجدان ، چشمه بالقلو در ساوه ، كه تنها در سرچشمه محلات و پارك كنار آن ، تسهيلات و امكانات جهانگردي ايجاد شده است . در دامنه كوه سفيد خاني ، چشمه چينچلي ، با آب معدني و گوارا مي تواند از جاذبه هاي خود طبيعي به حساب مي آيد .

چشمه هاي آب گرم محلات :

چشمه هاي آب گرم محلات به فاصله 15 كيلومتري شمال شرقي محلات قرار دارد . اين چشمه هاي آب گرم معدني در سمت شرقي كوه خورزن در نزديكي روستاي نينه از دهستان خورهه قرار گرفته است . استفاده از چشمه هاي آب گرم معدني محلات سابقه باستاني داشته و مي توان تاريخ استفاده از آن را با آثار باستاني خورهه در يك جهت پنداشت .
از دوران باستان تاكنون از آب گرم محلات به خاطر خواص درماني آن استفاده مي كرده اند . آب اين چشمه ها از تركيب ، آبهاي سولفاته كلسيك و از ته آبهاي ، هيپبر ترمال بوده كه در درمان بيماري هاي نقرس و هم چنين بيماري هاي كبدي ، صفراوي و كليوي و دستگاه گوارش مؤثر است . سالهاست كه مردم ايران بويژه استان مركزي و شهرهاي قم و كاشان و اصفهان براي درمان و تفريح و گردش به محلات و آبگرم روي مي آورند . فصول استفاده از چشمه هاي آب گرم محلات بهار و تابستان است به ويژه دو ماهه مرداد و شهريور مي باشد .

چشمه كيخسرو ، سراب حك يا چشمه بلاغ :

اين سراي يا چشمه بزرگ در دشت كزاز و در دامنه كوه راسوند قرار دارد . به علت سرسبزي و زيبايي طبيعت قابليت آن را دارد كه از مراكز مهم جذب توريسم و جهانگردي و ايرانگردي باشد .

چشمه چيقلي :

در 28 كيلومتري جنوب غربي اراك و در بالا دست روستاي رباط ميل بر سينه با صلابت رشته كوه سفيد خاني ، گردشگاه مصفاي چپقلي واقع است . كه خواص درماني چشمه آب معدني آن زبانزد خاص و عام است . آب معدني چپقلي از رديف آب هاي بي كربنات كليسم دار است و منيزيم آهن دار فاقد هرگونه آلودگي ميكروبي است و از نوع آب هاي سرد و سبك است كه آشاميدن آن اثرات درماني شگرفي در بدن دارد . اين چشمه دائمي با كيفيت مطلوب 8 دهم ليتر در ثانيه آب دهي دارد و تأثير آن در دفع سنگ كليه و مثانه در بين عموم زبان زد است .

آب معدني چشمه گراو :

چشمه فوق به فاصله 5 كيلومتري شهرستان تفرش بين دو روستاي گبوران و طراران واقع گرديده است و دسترسي به ان آسان است . آب اين چشمه ، معدني و داراي خواص درماني است . گراو متشكل از چند قسمت در سطح زمين است كه از آنجا به حالت جوشش از سطح زمين خارجشده و در يك قسمت نيز آب همراه گازكربنيك فراوان از منفذي خارج مي شود . آثار بجا مانده در اطراف چشمه يك چهار ديواري را نشان مي دهد كه بطور گسترده به عنوان حمام زنانه از آن استفاده مي شده است . آب گراو تفرش ، آب معدني بي كربناته مخلوط است كه به نسبت تقريباً مساوي يون هاي سديم و كلسيم در آن يافت مي شود . استحمام در اين آب اثر تسكيني داشته همچنين باعث باز و بسته شدن عروق مي گردد .

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

FaitHleSs

عضو پيشكسوت

تالاب ها :

تالاب هفته عمارت :

اين تالاب در بخش كزاز ، كنار روستاي عمارت و نزديك روستاي هفته از توابع سربند است . اين درياچه يا چشمه بسيار بزرگ در ثبيت آب رودخانه چرّا جنبه حياتي داشته و گذشته از زيبايي هاي چشمگير طبيعي آن از جنبه هاي زيست محيطي و توريسم داراي اهميت فراوان است . اين تالاب يكي از زيستگاه هاي خوب پرندگان ( چه مهاجر و چه بومي ) از قبيل اردك و غاز بوده كه در حفظ اكوسيستم جانوري و گياهي نقش مهمي را دارا است . تالاب هفته عمارت گذشته از تأثير فوق در تعديل درجه حرارت و رطوبت منطقه موثر است .

غارها :

غار قلعه جوق :

اين غار در نزديكي روستاي چهرقان از توابع بخش وفس اراك در كوهي به نام قوزي قشلاق واقع شده است . اين غار به وسيله انسان و در دل كوه حفر شده و داراي سه مدخل است . در گذشته نردباني در پاي آن قرار داشت كه رفتن به درون آن را آسان مي نمود . ليكن امروز آن نردبان از بين رفته است و بدون وسايل كوهنوردي رفتن به درون آن ممكن نيست . برخي معتقدند كه اين غار به منظور دفن مردگان بوده است و در واقع بايد آن را آرامگاه دانست . به عقيده باستانشناسان اين مقبره ها مربوط به دوره مادها بوده است .

غار آسيلي :

نزديك روستاي امان آباد است . و در مغرب انجدان قرار دارد . طول كلي غار 5/73 متر و عرض آن 8 متر مي باشد . در آن حوضچه هايي قرار دارد كه ديواره هاي آن يك پارچه از مواد آهكي و بلورهاي منشوري استالاكتيتي پوشيده شده است . مدخل آن با دو دريچه دايره شكل است كه ستوني به محيط يك متر ، ديواره وسطي اين دو دريچه را تشكيل مي دهد .

غار ميلانون يا گلوچه بالا :

غار مزبور داراي دو دهانه مي باشد يكي مايل است كه راه عبور و رسيدن به انتهاي آن است و ديگر عمداي است كه در حدود 3 متر بالاتر از دهانه اولي قرار دارد .
غار طاق رچه :

اين غار از غار آسيلي به انجدان نزديك تر است . دو درخت بزرگ مقابل دهانه آن روييده و منظره زيبايي به غار داده است . طول غار 22 متر عرض ميانه آن 7 متر ، عرض انتهاي آن 11 متر و ارتفاع غار 3 متر مي باشد . دهانه غار رو به جنوب مي باشد .

غار گيوه كش :

گيوه كش غار كوچكي است . طول غار 9 متر و عرض آن 6 متر و ارتفاع آن 5/1 متر است . عرض دهانه نيز 4 متر است كه در قسمت شرق انجدان قرار دارد .

غار شغال دره :

غار شغال دره11 متر طول ، 2 متر عرض و 3/1 متر ارتفاع دارد و در دامنه كوه كلوپ جهنم قرار دارد . ( بنابر اظهار اهالي روي اين كوه در فصل زمستان برف باقي نمي ماند كه بدان لقب جهنم داده اند .)

غار هين هو :

از غارهاي رشته كوه سفيد خاني است . مدخل غار بسيار باز و ارتفاع آن زياد است اما عمق كمي دارد .

غار علي خورنده _ غار دربر :

كه در تفرش قرار دارند .

غار چال نخجير :

در فاصله 8 كيلومتري شمال دليجان و در منطقه اي به نام چال نخجير قرار دارد . درون غار عموماً كريستاليزه بوده و از سنگ هاي تزئيني و زيبا تشكيل شده است . كف و ديوارهاي غار پوشيده از اسفنجهاي بلورين است كه از اين جهت يكي از غارهاي زيباي كشوري است .

غار كهك _ غار سرجوان :

در دليجان واقع هستند كه غار سرجوان جنبه زيارتگاهي دارد .

غار شاه بلبل :

اين غار در كوه هاي شرقي شهرستان محلات ( بين خورهه و دليجان ) واقع شده است . اين غار داراي چشمه اي كم آب است و از نظر مذهبي براي اهالي منطقه غاري مقدس است .

غار كوه ساوه ( شاه پسند ) :

اين غار در شمال غربي شهرستان ساوه و بالاتر از مقبره اشموئيل پيغمبر واقع است .

غار سوراخ گاو :

در شمال غربي روستاي خورهه واقع است .
غار يكه چاه : در جنوب شرقي محلات واقع است .
غار گدار چشمه : در كوه ارده و در جنوب نيمور محلات قرار دارد .
غار سرچشمه : در شمال محلات و در كوه سرچشمه واقع است .
غار كشه ريز : در شمال غرب شهرستان محلات و در كوه فيروز كوه واقع است .

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

FaitHleSs

عضو پيشكسوت

پوشش گياهي :

از جلوه هاي طبيعت و سرسبزي و زيبايي و همينطور پوشش گياهي در استان مركزي مي توان از : مناطق سربند و بخش هاي اقليمي كوهستاني آن دشت كزاز بويژه در دامنه كوه ها به بخش چرّا ، بخش وفس ، رشته جبال هفتاد قله و شهرستان محلات نام برد .
ناحيه سربند و دامنه هاي راسوند به دليل ويژگي هاي اقليمي ، از پر آب ترين و سر سبزترين مناطق استان مركزي محسوب مي گردد .
تراكم چشمه هاي پر آب دائمي و فصلي ، پوشش گياهي بسيار خوب و گستردگي باغ ها و چمن زارها ، داشتن تالاب ها و سراب هاي بزرگ را ايجاد نموده است .
گونه هاي گياهان بومي و دارويي اين مناطق عبارتند از : نعناع فلفلي _ شمعداني _ شاه تره _ منداب _ اويشن _ ريواس _ خاكشير _ بومادران _ شنگ _ اسپند _ مرزنگوش _ ترشك _ تره وحشي _ بارهنگ _ كاسني _ گل گاوزبان _ گل ارغوان _ گزنه _ بابونه _ بادرنگ بويه _ خارخسك _ روناس _ علف شير _ لاله سرنگون _ مريم نخودي _ هميشه بهار _ زيره _ لاله _ زينان _ شويد _ شقايق _ شنبليله _ تاجريزي _ تاتوره _ تيغال _ توتياي نباتي و .... وجود دارد .

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

FaitHleSs

عضو پيشكسوت

بر اساس سرشماري عمومي نفوس و مسكن سال 1375 استان مركزي 1228812 نفر جمعيت دارد از اين تعداد 1/57 درصد در نقاط شهري و 9/42 درصد در نقاط روستايي سكونت داشت اند . در همين سال از كل جمعيت استان 156/616 نفر مرد و 656/612 نفر زن بوده اند . از جمعيت استان 3/38 درصد در گروه سني كمتر از 15 سال ، 1/56 درصد در گروه سني 15 تا 64 سال و 6/5 درصد در گروه سني 65 سال و بيشتر قرار داشته اند . سمت وسوي تمامي نقل و انتقالات داخلي و مهاجرين كه از خارج وارد استان شده اند كانون هاي شهري مخصوصاً در شهر اراك و ساوه بوده است . قبل از دهه اخير مردم استان براي يافتن كار و ادامه تحصيلات فرزندان و بالا بردن سطح زندگي خود از اين استان به استان هاي تهران و اصفهان مهاجرت مي كردند ليكن بر اثر جذب نيروهاي بومي ، بسياري از شهرستان هاي ديگر به اين استان مهاجرت كرده اند .
نژاد :

با توجه به مطالعات باستان شناسي و تاريخي سابقه سكونت در اين نقطه از ايران زمين به هزاره دوم و سوم ق . م باز مي گردد . بعدها تمدن هايي در اين سرزمين شكل گرفت كه هنوز آثاري از آن ها در تپه هاي باستاني و نقاط مختلفي از اين سرزمين وجود دارد . كه خود حكايت از رد پاي اقوام مختلف است.
بعدها با ورود اقوام آريايي و اختلاط آنها اين نژادها در هم آميختند . پس از اسلام نيز اقوام ديگري از جمله تركان و مغولان در اين نجد سكني گزيدند و با مردمان اين نواحي در آميختند.

زبان :

بيشتر مردم استان مركزي به زبان فارسي سخن مي گويند. زبان تركي نيز در اكثر روستاهاي اطراف اراك ، سربند و ساوه رايج است . در دليجان مردم به زبان راجي حرف مي زنند كه ريشه در زبانها و واژه هاي دوره مادي دارد.
در خصوص زبان راجي بايد گفت كه اين زبان بس شگفت كه نشانه هاي آن در بخشي از مركز ايران چون دليجان و محلات و نراق و ... برجاي مانده است . داستان از يك زبان نيرومند ايراني مي گويد كه به دليل ويژگي هاي برتر خود نشان مي دهد كه روزگاري دراز در يك قلمرو گسترده ، مركزيت داشته است و روز به روز با يورش زباني پر مي شود و در هم آهنگ و بي ريشه ، از سوي صدا و سيماي مركزي پهنه آن كمتر و كمتر مي شود البته بايد گفت ( گويندگان ايراني كه در شهرها و روستاهاي گوناگون ، با زبان هاي شيرين و ريشه دار خويش زير ستم زبان رسانه هاي گروهي هستند . بدان روي كه اين گفتارها از پايتخت ايران پخش مي شود نام آن را فارسي نهاده اند و گمانشان بر اين است كه اين سيستم از سوي زبان فارسي بر زبانشان مي رود ، باز آنكه اين زبان يك زبان آميخته از ده ها ، شايد صدها گويش گوناگون پديدار شده است كه ريشه و مايه ايي ندارد و پايگاه آن را هم ندارد كه با نام فارسي دري از آن ياد كنيم بلكه بهتر است آن را ً گويش تهراني نو ً بناميم زيرا كه زبان تهران كهن نيز تا بدين پايه درهم ريخته نبوده است و براي خود زيبايي و پايه و مايه و دستور داشته است . چنانكه در برخي از جاها تنها اندك پيرمردان و پير زنان واژه هاي آن را به ياد مي آورند ، و در برخي جاها تنها نام آن بر جاي مانده است اما خوشبختانه دليجان كه به گويش راجي خود دليگون خوانده مي شود كانوني بنيرو است كه هنوز آن را بر زبان فرزندان مي گذارند و اگر از سوي ادارات فرهنگ و آموزش و پرورش كوششي اندك در اين زمينه شود مي توان اميد بدان بست كه در آينده باز هم به گونه يك زبان روان در آن شهرستان بكار رود و ما نيز از برتري ها و ويژگي هاي آن چنانكه بايسته و شايسته باشد برخوردار گرديم.

زبان تركي :
زباني اصلي اكثريت نقاط روستايي شهر ساوه مي باشد ولي فارسي تنها در شهر ساوه شهر مأمونيه و در روستاهاي آوه و الوسجرد ، زبان اصلي مردم مي باشد و در ساير نقاط به عنوان زبان دوم با آن محاوره مي شود . اما زبان كردي در روستاي قره چاي و شهر ساوه رايج مي باشد . زبان ارمني فقط در روستاهاي چناقچي بالا و لار ساوه رايج است . گويش الويري از مشتقات زبان پهلوي ميانه بوده و به گويش تاتي معروف است .
شهرستان محلات به زبان فارسي سخن مي گويند . گويش اهالي روستاي بزيجان محلات تركي با لهجه محلي است تمامي اهالي به زبان تركي صحبت مي كنند و همچنين همگي اهالي كاملاً به زبان فارسي مسلط مي باشند . اهالي دو روستاي سعادت آباد و امير آباد محلات به تركي صحبت مي كنند و اين مردمان نيز فارسي را خوب مي فهمند و گويش اهالي روستاهاي خورهه محلات فارسي با لهجه محلي است . افغاني هاي ساكن خورهه به فارسي ً دري ً صحبت مي كنند . اهالي روستاي عيسي آباد محلات فارسي با لهجه محلي است . گويش اهالي كوه سفيد محلات فارسي با لهجه محلي است كه در گذشته به لري صحبت مي كردند اما امروزه حتي افراد مسن نيز لري را به خاطر نمي آورند. نيم وري ها گويش رايج خودشان را فارسي مي نامند و گويش اهالي همه نقاط اطراف را متوجه مي شوند بجز دليجان كه راجي است . گويش اهالي گل چشمه محلات گويش خود را لفظ فارسي مي نامند و گويش نقاط همجوار را به خوبي مي فهمند بجز گويش اهالي دليجان . تفاوت گويش گل چشمه با ديگر نقاط اين است كه دو حرف ً ح ً و ً ع ً را مانند عرب زبانان ادا مي كنند . اما اهالي نينه محلات به دو دسته بختياري و زندي تقسيم مي شود كه بختياري ها به لري و زندي ها به لكي صحبت مي كنند . گويش مشترك بين دو طايفه لري است لازم به ذكر است كه لري و لكي رايج در روستا به شدت با فارسي آميخته شده و اغلب كلمات محاوره اي فارسي است . اهالي نينه محلات همگي به فارسي مسلط هستند . گويش روستاي يكه چاه محلات فارسي با لهجه محلي است كه به گفته اهالي روستاهاي ديگر خراساني صحبت مي كنند و لهجه شان متفاوت با ديگر روستاها است اما در برقراري ارتباط با اهالي نقاط ديگر مشكلي ندارند.
شهرستان خمين از مراكزي است كه به علت وجود دشت هاي حاصلخيز مهاجر پذير بوده است و اقوام مختلف در اين منطقه به چشم مي خورد . گروه هاي مهاجر به همراه فرهنگ و زبان مخصوص به خويش وارد شدند و بر اثر مرور زمان و در طي سالها در تبادلات فراواني كه با همسايگان داشتند . علاوه بر تأثير گذاري ، تأثير پذيري نيز داشتند . كما اينكه امروزه در گروه هاي ترك زبان منطقه به خوبي مشاهده مي شود كه زبان تركي كم كم به دست فراموشي سپرده مي شود و بجزء چند روستا جوانان رغبتي به يادگيري و استفاده از آن ، ندارند .در شهر خمين زبان هاي تركي و لري نيز رواج دارد . در روستاهاي مكان و خوگان فارسي نيز تكلم مي شود . در ميان مناطق بررسي شده در شهرستان خمين زبان تركي در غرب _ شرق و شمال و زبان فارسي در مركز و جنوب رواج دارد . روستاهاي اطراف شهر خمين فارس زبان هستند .
همسايگان روستاي مكان ترك زبانند ، همسايگان روستاي خوگان نيز همچنين ترك زبان هستند . در نزديكي روستاي ريحان عليا ، روستاي فرنق ، آشمسيان اهالي برجك لر زبان هستند و بقيه به فارسي سخن مي گويند.
روستاهاي اطراف قيدو هما فارس زبان هستند . در شهر خمين و روستاي قيدو جوان ها از زبان زرگري براي شوخي و مزاح استفاده مي كنند . در بقيه نقاط بررسي شده زبان ساختگي وجود ندارد.
در طبقه بندي لهجه هاي ايراني ، آشتياني از زمره لهجه هاي مركزي ايران به شمار مي آيد و با لهجه هاي وفسي و امره اي ( رجوع شود به دائره المعارف بزرگ اسلامي ، جلد اول _ آب _ آل داوود صفحه 408 ) قرابت دارد . در سال 1335 خورشيدي اين لهجه در 7 محله از بخش غربي شهر آشتيان متداول بوده و تنها روستائياني كه بيش از 40 سال داشتند و در آن زمان تعداد آنان بيش از 1500 تن نبود . بدان سخن مي گفتند . فارسي به تدريج جاي لهجه قديم را گرفته است . تنها آثار مكتوب قديمي به اين لهجه ، اشعار ميرزا محمد علي بيدل آشتياني ( سده 11 ق / 17 م ) است كه در اصفهان پايتخت صفويان مستوفي بود . از مختصات اين لهجه به كار رفتن (ژ) در وسط و آخر كلمات ، غالباً به جاي (ج) فارسي است مانند واجب = واژو ، كاج = كاژ . اهالي شهر آشتيان فارسي زبان مي باشند اما لهجه آشتياني كه تا چند دهه پيش متداول بوده امروزه به ندرت توسط كهنسالان بكار مي رود.
در دليجان همانطور كه پيشتر اشاره شد اهالي به زبان فارسي سخن مي گويند اما در بعضي نقاط گويش راجي ، رايجي يا دليجاني حرف مي زنند . گويش دليجاني ( راجي ، رايجي ) بازمانده زبان باستاني ايران است . ً راجي ، منسوب و معرب ري است كه به عبارتي به ري نسبت داده شده است . اين واژه از دو جزء راج و ي شكل گرفته است و در كتب تاريخي گاه به صورت گويش (( رازي )) از آن نام برده شده است . راج ، معر (( راگ )) است كه در زبان پهلوي نام شهر ري بوده است . تا حدود هشتاد سال پيش در شهر دليجان و نراق ( به خصوص محلات قديمي آن مثل دنياداران و پايين ) مردم با گويش راجي صحبت مي كردند . اما امروزه به سبب ورود تلويزيون ، اين لهجه زير نفوذ زبان فارسي قرار گرفته و تنها سالخوردگان واژه ها و جمله هايي از آن را به ياد دارند و در برخي روستاها سالخوردگان فقط با اين بهجه سخن مي گويند و فارسي بلد نيستند . امروزه جوانان گرايش به سخن گفتن با اين گويش را ندارند و به يقين مي توان گفت كه رو به فراموشي است . تعدادي از مهاجرين نيز به لهجه هاي خود سخن مي گويند :كه عبارتند از :
زندي ها : به زبان لكي سخن مي گويند _ لرها : به زبان لري سخن مي گويند .و بختياري ها نيز به زبان لري حرف مي زنند.
منطقه سربند آخرين نقطه تركيب و اختلاط زباني است كه از يك سو تركي و از ديگري فارسي ، لري _ ارمني و كردي در تضاد و تجانس با يكديگرند اگر چه چند اقليت ارامنه بقيه سعي دارند خود را فارسي زبان جلوه دهند ليكن گويش محلي بويژه با لهجه هاي كاملاً آشكار نشان از وجود چند زباني را در منطقه مي نمايد.
مثلاً در مالمير و قائيدان كه مردمي با چهره هاي گويش لري و محلي دارند زبان خود را فارسي مي دانند و گاه ابراز مي دارند كه ما نه تركيم و نه لر هستيم و زبان بخصوصي داريم مثلاً به من مِي گوييم ( م ) در حاليکه لرها مي گويند ( مو ) در نظر اينگونه افراد جنسيت فارسي برتري دارد كه نشان از يك انديشه پوچ و ساده گرايانه است و اين در حالي است كه در منطقه لر نشين يك لر با افتخار خود را لر مي نامد.
گرچه ريشه زبان فارسي و كردي و ارمني و گويش لري همبستگي تام دارند ليكن تغييرات صوري و اشكال مذهبي آنها را از هم جدا نمود . زبان كردي فقط بصورت ايلي (( كلهر )) وجود دارد روستاهاي فارسي نشين به نسبت بيشتر از روستاهاي ترك نشين است و در زبان ايشان ته لهجه اي ديده مي شود.
زبان تركي برخي از اهالي اين منطقه منشعب از آسياي مركزي است . گويش لري منشعب از كردي كه همانطور كه اشاره شد برخي از افراد اين مناطق بدان سخن مي گويند.

زبان تاتي ( وفس)
«زبان»

زبان و گويش : درباره گويش عراقي (اراكي) بايد گفت كه قبل از پيدايش شهر فعلي اراك در نقاط مختلف اين بخش از ايران لهجه هاي مختلفي وجود داشت، از جمله گويش «تاتي » دو منطقه وفس، لهجه مردم شرا (چرّا) و كزاز و سربند كه هر كدام دو صورت و آوا تفاوتهايي با هم داشته و دارند، اما پس از بقاي شهر اراك و اسكان گروهي مختلف در اين شهر و مهاجران مردمي با لهجه‌هاي مختلف به اين ناحيه يك تكنيك خاصي از لهجه هاي مختلف به وجود آمد كه تا پيش از پيدايش راديو و سينما و تلويزيون متداول بوده اما با پيدايش رسانه هاي گروهي و تسلط زبان (لفظ قلم) با لهجه تهراني و زبان رسمي دولتي گويش محلي كم كم فراموش گرديد و اينك مردم اراك تا حدي بدون لهجه بوده و كتابي يا تهراني سخن مي گويند . ولي در روستاهاي اطراف و خود شهر محاوره پيرمردان و پير زنان همان لهجه قديمي مي باشد كه بيشتر لغات و الفاظ ريشه در زبان اوستايي و پهلوي داشته كه امروزه در حال نابودي و از بين رفتن است و ضرورت دارد براي حفظ و نگهداري واژه هاي اصيل و سره قديمي به روستاها و در بين عشاير رفته و به جستجوي آن پرداخت، تا براين گنجية ادب دست يافت.

«گويش تاتي »

گويش تاتي مسلماً يكي از لهجه هاي قديمي زبان فارسي است و اگر اقوال شرق شناسان و زبان شناسان را ملاك بدانيم آثاري از زبان قديم اقوام ماد در آن باقي مانده است.
زباني كه تنها بدان سخن مي گويند در زمانها گذشته گسترش بيشتري داشته و به استناد شواهد عيني و پژوهشهايي كه انجام گرفته است كه زماني همة اهالي آذربايجان، قزوين و طارم را فرا مي‌گرفت. بعدها با اشاعه زبان تركي، تاتي كم كم از بين رفته و تنها ساكنان چند آبادي در سراسر ديار پيشين، اين زبان را نگهداري و تا به امروز رسانده اند. از شمار تاتها كنوني آمار درستي در دست نيست .
از پيشينة تاريخي و سير تكويني هنوز آگاهي چنداني در دسترس نيست، ولي مي توان گفت به قول احمد كسروي، تاتي كنوني ادامه و بازمانده آذري است
او را نسكي نوشته است كه كلمة تاتي، ظاهراً اگر آغاز بر نژاد و قبيله اي اطلاق نمي شده است. قبايل صحرانشين كه اكثراً ترك بوده اند مردم زراعت پيشه و تخته قاپو ايراني زبان را كه در زير انقياد خويش درآورده بودند، تات مي خواندند. برخي ديگر از دانشمندان زبان شناس كلمة تات را با تاجيك مربوط مي دانند .
ملك الشعرا بهار نوشته است تات به معناي تازيك و تاجيك يعني فارسي زبانان ….. ايرانيان از قديم به مردم اجنبي تاجيك يا تاژيك مي گفته اند، چنانچه يونانيان بربر و اعراب، عجم يا عجمي گويند. اين الفاظ در زبان دري تازي تلفظ شرده و رفته رفته خاص اعراب گرديد. ولي در توران و ماوراءالنهر لهجه هاي قديم باقي مانده و به اجانب تاجيك مي گفتند . تات تلفظ تركي به معني عناصر خارجس ساكن سرزمين سرزمين تركان اين لفظ در كتيبه هاي اورخان – قرن هشتم م – آمده است و تاريخي طولاني و پيچيده اي دارد و تغييرات در معني آن راه يافته و مثلاً به ملل تحت استيلاي تركان و بالاخص – در دوره استيلاي تركان بر ايران – به ايرانيان اطلاق شده است.
بالاخره لفظ تات به گروه هايي از مردم ايراني نژاد ساكن ايران و قفاز اطلاق شده است كه به لهجه هاي تاتي تكلم مي كنند .
نكته ديگري كه بايد بر آن توجه داشت اين است كه در زبان ترك تات به معني لذت و مزه نيز آمده است .
اما در روش تحقيق پيرامون زباني كه در حال نابودي و فاقد خط و كتاب است آگاهي به يك هستة مركزي يا همان نمونه اي با توجه به مجموعه شرايط، اصيل تر لازم به نظر مي رسد . ليكن تعيين چنان هسته يا نمونه اصيل تر دشوارتر است مگر اين كه به ريشه و چشم اندازي از ويژگيهاي زبان مورد نظر در زبانها گذشته پي برده شد .
شواهد و دلايل موجود همان اندازه كه وجه اشتراك و ارتباط بين تاتي با اوستايي و پهلويي را تكان مي دهد ، گويايي پيوستگي هاي نزديكي با زبان مادي نيز هست. ام دياكونوف در تاريخ ماد صفحه 350 براين موضوع تأكيد نموده است. تشابه و تفاوت زبان پهلويي با زبانها ديرين مانند تاتي و اوستايي ظاهراً به همان گونه اي است كه تشابه و تفاوت تاتي با آن زبانها است. در فرهنگ واژه هاي تاتي به نمونه هاي بسياري برمي خوريم كه نشان مي دهد زبان ياد شده گاه از زبان پارسي و پهلوي ميانه هم به زبانها كهن تر نزديكتر است، اگرچه مشخصاً نوشته اي به زبان فارسي در دست نيست ولي با آگاهي از اين كه برخي از دانشمندان مثلاً دياكونوف و اورانسكي مادي و اوستايي را كه زبان جدا از هم دانسته اند باز چنين به نظر مي رسد كه زبان مزبور تفاوت چنداني با هم نداشته اند و اكنون تفاوتهايي در همان و در بين تاتي و تالشي وجود دارد. علمي ترين بررسي ها را دربارة لهجه هاي تاتي كه بازمانده زبان پيشين آذربايجان است. احسان يار شاطر در كتاب دستور زبان لهجه هاي تاتي جنوبي، لاهه – پاريس 1969 است .
دين :

قبل از حمله اعراب به ايران مردم اين منطقه پيرو دين زرتشتي بودند .وجود آتشكوه هاي بزرگ مثل آتشكوه وره در آشتيان و آتشكده خورهه در محلات و اتشكده برزو در راهجرد در 65 كيلومتري شمال شرقي اراك و اتشكده هاي ديگر ، دليل بر اين مدعا است . اكثر به قريب اتفاق مردم اين استان 6/99 درصد مسلمانند . ( شيعه اثني عشري ) ارمنيان و زرتشتيان مهمترين اقليت مذهبي استان هستند كه پيش از اسلام در اين نواحي بصورت پراكنده مي زيستند . در حال حاضر عده ايي بسيار كم از برادران و خواهران كليمي مذهب نيز در استان ساكن هستند .

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------