|
استان زنجان
بنام خداوند بخشنده مهربان
وجه تسميه زنجان
شهر زنگان را بنا به قول حمدالله مستوفي اردشير بابكان با نام شهين يا شاهين بنيان نهاده است و زنجان معرب نام تاريخي زنگان يا زندگان ميباشد كه معني اهل كتاب زند را ميدهد.
منطقه زنجان در اوايل قرن دهم به لحاظ نقل و انتقال ايلات ناآرام مناطق، بمنظور ايجاد امنيت و جلوگيري از شورشهاي محلي خوانين يكي از سياستهاي زمامداران صفويه بوده است. شهرستان زنجان به لحاظ استقرار پنج ايل در اين دوره خمسه ناميده شده و پيوسته از خوانين منطقه در كتب تاريخي حاكمان خمسه ياد شده است.
از نظر خصوصيات انساني مردم زنجان به لحاظ تداوم و استمرار مبارزه با طبيعت كوهستاني مردماني نسبتا خشن توام با صبر و نجابت و مردماني سختكوش و قانع را بوجود آورده است. مهمان نوازي و عفت از ويژگيهاي بارز اين منطقه در طول تاريخ حيات خود بوده كه اين امر در سفرنامههاي مكتوب نيز منعكس شده است. كتاب حدود العالم من المشرق الي المغرب كه به سال372 هجري قمري توسط نويسنده نامعلومي به رشته تحرير درآمده است درباره زنجان چنين نقل ميكند:
""زنجان شهري است با نعمت بسيار و مردماني ملايم""
استان زنجان
استان زنجان با مساحتي در حدود 22146 كيلومتر مربع بين 1/47 تا 26/49 طول شرقي و 33/35 تا 15/37 عرض شمالي از نصف النهار قرار دارد و نيز ارتفاع آن از سطح دريا 1663 متر ميباشد.
استان زنجان از شمال به استان اردبيل، از شمال شرقي به استان گيلان، از شرق به استان قزوين، از جنوب به استان همدان، از غرب به استانهاي كردستان و آذربايجانغربي و از شمال غربي به استان آذربايجانشرقي محدود بوده و فاصله آن تا تهران 320 كيلومتر ميباشد. بر اساس آخرين تقسيمات كشوري استان زنجان داراي7 شهرستان، 14 شهر، 15 بخش، 46 دهستان و 1208 آبادي است.
استان زنجان شامل دو منطقه كوهستاني و جلگهاي است. مناطق كوهستاني آن داراي قله هاي مرتفعي است كه در نواحي شمالي شهرستان زنجان، بخشهاي مركزي، طارم عليا، ماهنشان و در غرب و جنوب غربي شهرستان خدابنده قشلاق افشار قرار گرفته است. دشت زنجان از سه راهي تاكستان تا نزديك ميانه كشيده شده است و رودخانههاي زنجان رود در جهت غرب و خررود در جهت شرقي آن جريان دارند. در استان زنجان رودخانههاي متعدد ديگري نيز جريان دارند كه مهمترين و پرآبترين آنها رودخانه قزل اوزن با شاخههاي فراوان است. در جنوب آن نيز دشت آبرفتي نسبتا" مسطح و وسيعي قرار دارد كه به ارتفاعات سلطانيه درشمال و ارتفاعات قيدار در جنوب محدود ميشود.
اين استان داراي دو نوع آب و هواي متفاوت ميباشد؛ آب و هواي كوهستاني كه نواحي زنجان، قيدار و ابهر را در برميگيرد و آب و هواي گرم و نيمه مرطوب، خاص منطقه طارم عليا كه تابستانهاي گرم و زمستانهاي معتدل به همراه دارد. با توجه به خصوصيات آب و هوايي اين منطقه ميانگين ميزان بارندگي در اين استان سالانه 330 تا 360 ميليمتر بوده و فصلهاي بهار و پائيز اين استان نسبتا" كوتاه و عبور از فصل زمستان به تابستان و از تابستان به زمستان به سرعت صورت ميگيرد. خاك و آب و هواي مناسب اين استان باعث تنوع محصولات كشاورزي آن شده است از آن جمله ميتوان به محصولاتي نظير گندم، جو، نباتات علوفهاي، حبوبات، صيفي جات، زيتون، انگور، ميوههاي دانهدار و... اشاره كرد.
بر اساس شواهد و اسناد بدست آمده استان زنجان يكي از نقاطي به شمار ميرود كه داراي آثار ارزشمند تاريخي بي شماريست. بنابراين در يك نگاه اجمالي ميتوان آثار استان را در چهار دوره زير خلاصه نمود؛
1. پيش از تاريخ - هزاره هفتم تا اوايل هزاره سوم پيش از ميلاد- يافتههاي اين دوره مربوط به غار تاريخي گلجيك ميباشد كه مشخصترين زيستگاه انسان پيشين در حدود سي هزار سال پيش بوده است.
2. دوران تاريخي - اوايل هزاره سوم تا اواخر هزاره دوم پيش از ميلاد- منطقه ايجرود در اين دوره داراي هشت كانون باستاني كه تداوم حيات آنها تا هزاره اول پيش از ميلاد بوده است.
3. دوران تاريخي جديد- اواخر هزاره دوم پيش از ميلاد تا اوايل قرن هفتم ميلادي- مشخص ترين آثار اين دوره سفال ساده خاكستري ميباشد.
4. دورا ن اسلامي- از قرن هفتم تا نوزدهم ميلادي برابر با قرن اول تا چهاردهم هجري- شكوفاي اقتصادي، فرهنگي و هنري در اواسط اين دوره يعني از قرون چهارم تا هشتم هجري (دوران حكومت كنگريان، سلجوقيان و ايلخانيان) چشمگير بوده است. از آثار برجسته اين دوره ميتوان به مساجد جامع قروه، سجاس و قلاير و كاروانسراهاي نيكپي و سرچم و آثار تاريحي باشكوه سلطانيه، خدابنده، ابهر و ... اشاره نمود.
برخي بناي اوليه شهر زنجان را به اردشير بابكان نسبت داده و آن را شهين يا شاهين ناميدهاند. در لغت نامه مرحوم دهخدا ذيل واژه شهين آمده؛ شهين نام شهرزنگان است و معرب آن زنجان ميباشد گويند آن شهر را اردشير بابكان بنا كرد و شهري بود بزرگ ميان ري و آذربايگان و وجه تسميه آن مخفف زندگان يعني اهل كتاب زند است و زنديگان به علت كثرت استعمال تخفيف يافته و در دوران استيلاي اسلام، زنگان نام داشته است و چون زبان عربي فاقد حرف «گ» است اين حرف به «ج» معرب گشته و كلمه زنجان به جاي زنگان به كار ميرود.
تنوع و گوناگوني آثار در استان زنجان به اندازهاي زياد است كه توصيف تمامي آنها مستلزم وقت و دقت فراواني ميباشد پس در اينجا با اشارهاي مختصر و مؤجز به معرفي برخي بناهاي شاخص استان بسنده ميكنيم.
غار كتلهخور در جنوب بخش گرماب از توابع شهرستان خدابنده قرار گرفته است. كتله خور برگرفته از يك واژه فارسي باستان و به معناي جايگاه خورشيد ميباشد كه در گويش محلي كلهورخور نيز ناميده ميشود. اين غار داراي طبقات متعدد ميباشد كه اگر هفت طبقه داشته باشد متعلق به دوران دوم زمين شناسي است، عمر اين غار در آخرين بررسي70 ميليون سال تخمين زده شده است.
معبد صخرهاي داش كسن در جنوب شرقي روستاي وير در دامنه ارتفاعات سلطانيه قرار گرفتهاست. معبد صخرهاي فوق باپلاني چليپايي همراه با مهرابه مهرپرستان به سدههاي اول و دوم ميلادي تعلق دارد. نقوش موجود در آن به دوره ايلخانان
مغول يعني قرن 8 ه.ق. برميگردد. از اين نقوش ميتوان به اژدها، طرحهاي گياهي همراه با محرابيهايي با تزئينات مقرنسي اشاره نمود كه آميزهاي از هنر ايران و چين را به نمايش گذارده است.
در ضلع جنوب غربي زنجان در مجاورت شمال رودخانه زنجانرود و در غرب پل سردار، خانه- باغ معين واقع شده كه در اواخر دوران قاجار توسط حاج محسن معين التجار كه يكي از معتمدين و متمولين شهر زنجان ميباشد بنا گرديده است. اين اثر تاريخي از دو قسمت خانه و باغ تشكيل شده است كه لمبهكوبيهاي زيباي سقف و سرستونهاي منقوش از تزئينات شاخص اين بنا ميباشد. خانه در وسط باغي مشجر قرار دارد كه يك حوض با چند جوي انشعابي، آب را به نقاط مختلف باغ هدايت ميكند.
پل سيد محمد يا پل قره تپه در جنوب شرقي حومه شهر زنجان قرار گرفته است. اين پل به دستور سيدمحمد از روحانيون عصر مشروطيت در اواخر دوره قاجار بنا شد كه در گذشته به دليل قرار گرفتن در مسير عتبات داراي اهميت بوده است.
پل سردار در جنوب غربي حومه شهر زنجان بر روي زنجانرود بسته شده است. در گذشته به دليل همجواري با دروازه شهر به پل دروازه قلتوق نيز معروف بوده است. اين پل توسط اسعدالدوله ذوالفقاري سركرده برخي از افواج ناحيه خمسه به سال 1333 ه.ق. در اواخر دوره قاجار ساخته شد. بزرگترين و قديميترين پل در حومه جنوبي شهر زنجان برروي زنجانرود پل ميربهاءالدين ميباشد. اين پل به پل كهنه و پل اژدهاتو نيز مشهور بوده و توسط ميربهاءالدين زنجاني به سال 1312 ه.ق. در زمان ناصرالدين شاه قاجار بنا شد. اين پل مطابق با الگوي پل سازي آن دوره، تركيب طاقها و پايه ساخته شده است.
بازار زنجان در بافت قديم و مشرف به دروازه جنوبي شهر (دروازه قلتوق) قرار گرفته است. بازار از دو قسمت بازار بالا و پائين تشكيل شده است. در بازار زنجان علاوه بر سراها و حجرهها ، مساجد و گرمابههاي متعدد تاريخي نيز به چشم ميخورد. ساخت بناي اصلي بازار در سال 1205 ه.ق. دوران آقا محمدخان قاجار آغاز و در سال 1213 ه.ق. مقارن حكومت فتحعلي شاه پايان پذيرفت.
سراي دخان در محله مسگرهاي بالا به موازات بازار زنجان قرار گرفته، و از نوع كاروانسراهاي درون شهري ميباشد كه در اواخر دوره قاجار ساخته شده است. اين سرا در دوره پهلوي اول توسط اسماعيل مهديون با گرفتن امتياز از دولت وقت تبديل به مركز توليد و توزيع توتون و تنباكو در ناحيه غرب ايران شد.
بناي رختشويخانه در محله قديمي باباجمال چوقوري شهر زنجان قرار گرفته است . آب آن در گذشته از طريق قنات قلعچه ميربهاءالدين زنجان تامين ميشد. اين بنا در سال 1345 ه.ق. توسط علي اكبر خان توفيقي اولين شهردار شهر زنجان به منظور تامين امنيت و آرامش زنان در يك مكان سرپوشيده ساخته شده است. فضاي اين بنا گوياي عملكرد ويژه آن و معماري اواخر دوره قاجار و اوايل پهلوي است.
بناي كاروانسراي سنگي خارج از بافت شهر زنجان قرار گرفته است كه از نوع كاروانسراهاي برون شهري است. بكارگيري سنگ به عنوان مصالح اصلي در ساخت بنا آن را به كاروانسراي سنگي يا در زبان محاورهاي مردم داش
كاروانسرا معروف ساخته شده است. بدليل تغيير كاربري كاروانسراها هم اكنون از اين بنا به عنوان سفرهخانه سنتي استفاده ميشود.
گرمابه حاج داداش در بازار پائين شهر زنجان قرار گرفته است. اين بنا در دوره قاجار ساخته شده و فضاي اصلي آن شامل هشتي، بينه، مياندر، گرمخانه و خلوتي ميباشد. زيباترين بخش اين گرمابه فضاي بينه آن است. در اين بخش طاق اصلي بر روي چهار ستون سنگي با سرستون هاي مكعبي و بدنه مارپيچي قرار دارد. از اين بنا هم اكنون به عنوان چايخانه سنتي استفاده ميشود.
آرامگاه قيدارنبي در جنوب غربي شهر قيدار (خدابنده) در ارتفاعاتي به همين نام قرار دارد، كه بر اساس متون تاريخي و مذهبي مدفن قيداربن اسماعيل نبي ميباشد. قديميترين كتيبه اين بنا در ضلع جنوبي شبستان گنبددار قرار دارد كه تجديد ساخت آن را توسط بلغان خاتون همسر غازان خان به سال 719 ه.ق. نشان ميدهد. آرامگاه قيدارنبي داراي فضاي مطبقي است كه گنبد ناقوسي شكل آن با كاربندي زيبا مزين به نگارههاي گياهي و جانوري ميباشد كه يكي ديگر از جلوههاي هنري آن است.
مقبره شيخ براق در جنوب غربي محوطه تاريخي سلطانيه قرار دارد كه در گويش مردم اين منطقه كچه بورك (كلاه نمدي) نيز ناميده ميشود. اين مقبره در دوره حكومت ايلخانان مغول ساخته شد و متعلق به شيخ براق بابا از بزرگان مسلك مولويه و خاصان دربار سلطان محمد خدابنده (الجاتيو) است، و از نوع مقابر برجي هشت ضلعي است، كه در بخشي از آن خانقاه نيز به چشم ميخورد.
مقبره مولا حسن كاشي در جنوب شرقي محوطه تاريخي سلطانيه قرار دارد كه در زمان شاه طهماسب صفوي براي مولا حسن كاشي معروف به شيرازي از علماي حكمت الهي ساخته شده است. تزئينات مقرنسي از نوع معلق در داخل گنبد، قرينهسازي در ساختار و اجزاء و كاربرد خط بنايي با تعليق آجر- كاشي در پاي گنبد از ويژگيهاي تزئيني اين بناي آرامگاهي است.
مقبره اولجاتيو سلطان محمد خدابنده موسوم به سلطانيه همزمان با بنيان شهر سلطانيه در آغاز سده 8 ه.ق. بنا شد. در كتب آمده است هنگامي كه ساخت شهر به اتمام رسيد الجاتيو جشني مفصل برپا نمود و اين شهر را سلطانيه يا سلطان چمان يا سلطان نشين ناميد. بناي عظيم گنبد سلطانيه كه مدفن سلطان محمد خدابنده ميباشد در زمان احداث مرتفعترين بناي آن دوره محسوب ميشده است. ارتفاع گنبد آن 48 متر و قطر دهانه گنبد آن 5/25 متر است و با هشت مناره در شمار بينظيرترين بناهاي تاريخي ايلخانان مغول قرار دارد. تعداد ايوانهاي كوچك و بزرگ در طبقات و ارتباط گنبدخانه، تربتخانه و سرداب با هم و هماهنگ با قوسها و طاقها، همچنين تزئيناتي نظير ترنجهاي بزرگ شبكهاي، گلهاي ياقوتي، كاشيكاري منقوش و كتيبههايي به خط كوفي و نسبتهاي هماهنگ، رنگهاي درخشان و روغني كه در تعادل كامل هستند به بنا ظاهري يگانه بخشيده و در ساختار شاهكاري را خلق نموده است.
مسجد چهارايواني در بافت اصلي بازار زنجان در راسته قيصريه قرار دارد و در شمار بزرگترين و زيباترين مسجد و مدرسه ديني شهر ميباشد. بناي اوليه آن به دستور عبدالله ميرزادارا پسر يازدهم فتحعلي شاه قاجار ساخته شد و در طي حيات او با نامهايي نظير مسجد دارا، مسجد سيد، مسجد سلطاني و مسجد جمعه خوانده ميشده است. بيست حجره در دو سوي ايوانهاي شرقي و غربي آن قرار دارد. در سطوح ايوانهاي شمالي و جنوبي تزئيناتي مانند خط بنايي، كاشي معقلي و نگارههاي گياهي با تكنيك كاشي هفترنگ، سبك هنري دوره قاجار، به چشم ميخورد.
مسجد قروه كه به مسجد جمعه نيز معروف ميباشد، با قدمت يك هزار سال در 18 كيلومتري شرق شهرستان ابهر قرار دارد. فضاي اصلي مسجد، صحن گنبدداري است كه دو شبستان را در غرب و شرق خود جاي داده است. تزئينات برجاي مانده در اين بنا شامل كتيبهاي به خط ثلث مزين به نگارههاي گياهي (سنه585 ه.ق.) در پاي فيلپوشها و كتيبه به خط نسخ بر فراز محراب (سنه413 ه.ق.) همراه با ترنجهاي درهم بافته شده گچي و سطوح زيبا با طرحهاي آجرچيني، اين مسجد دوره سلجوقي را تبديل يه يكي از شاهكارهاي هنري قرون مياني اسلامي ساخته است.
مسجد چهارمحرابه يا مسجد ميرزائي در بازار پائين شهر زنجان قرار دارد و در اواسط دوره قاجار به فرمان ميرزاابوالقاسم مجتهد معروف به ميرزا، تجديد بنا شد. بيشك بناي اصلي مسجد كه از نوع مساجد چهل ستوني ميباشد به دوران پس از حمله تيمور گوركاني در قرن 9 ه.ق. تعلق دارد. وجود چهار محراب در شبستان اصلي مؤيد اين امر و حضور مذاهب اربعه (شافعي، حنبلي، مالكي، حنفي) در آن زمان ميباشد؛ از اين رو اين مسجد به مسجد چهارمحرابه معروف است.
مسجد سجاس يادگاري از دوران سلجوقيان در روستاي سجاس (سوجاس يا ساجيس) از توابع شهرستان خدابنده قرار دارد. اين مسجد داراي محرابي است كه متعلق به دوره ايلخاني ميباشد و از نوع مساجد، با يك شبستان گنبددار است. كاربرد خط كوفي از نوع خط قرمطي، گرهدار، مورق برگدار و خط ثلث كه با تكنيك گچبري بر سطحي از نقوش اسليمي، ختايي و بن نگارههاي گچي اجراء شده است باعث گرديده كه اين مسجد در شمار يكي از عاليترين مساجد از نظر تزئينات و خطوط باشد.
مسجد و مدرسه خانم در محله قديمي فخيمالدوله شهر زنجان قرار دارد و به سال 1323 ه.ق. به خواست جميله خانم دختر حسين قلي خان نظامالعداله (ذوالفقاري) ساخته شد. اين مسجد و مدرسه مانند مسجد گوهرشاد، مدرسه چهارباغ و مدرسه مادرشاه توسط يكي از زنان مقتدر ايران ساخته شده است. منارههاي قطور و كوتاه با تزئين آجر كاشي و محرابي با تزئينات پركار كاشي معقلي در صحن شبستان ستوندار، از ويژگيهاي اين بنا ميباشد.
بناي تاريخي ميل خوئين بر فراز ارتفاعات جنوبي مشرف به روستاي قديمي و سرسبز خوئين در كيلومتر 60 جاده زنجان- بيجار واقع گرديده است با توجه به اينكه تا كنون مدارك مكتوبي كه دال بر تاريخ ساخت و نام باني اين اثر تاريخي باشد، بدست نيامده لذا با توجه به نوع و سبك ساخت گنبد زنگولهاي آن كه قابل مقايسه با مقبره قيدار نبي در خدابنده ميباشد، ميتوان زمان ساخت ميل خوئين را حدفاصل قرون پنجم تا هفتم هجري محسوب نمود.
روستاي صخرهاي قروه در 16 كيلومتري ابهر و در امتداد رودخنه ابهررود به طرف تاكستان قرار دارد. معماري صخرهاي اين روستا بسيار جالب و در خور مطالعه و معرفي بوده و نيز قابل مقايسه با معماري عملكردي ميباشد. آثار و بقاياي منازلي كه در دل كوه كنده شدهاند به همراه طبيعت بكر و زيباي منطقه، مناظر بديعي را پديد آوردهاند.
آرامگاه مولانا قطبالدين ابهري مشهور به پيرزهرنوش در قسمت جنوبي شهرستان ابهر قرار گرفته كه يكي از آثار ارزشمند تاريخي و زيارتي اين شهر ميباشد. بناي اصلي آرامگاه با پلان چهارطاقي احداث شده كه بر فراز اين چهارطاقي گنبد زيبايي به سبك پنج و هفت و همانند گنبدهاي دوران سلجوقي استوار گشته كه با گنبد مساجد قروه و سجاس قابل مقايسه ميباشد. تاريخ ساخت اين بنا را به حد فاصل قرن ششم تا اوايل قرن هشتم ه.ق. ميتوان منصوب نمود.
بقعه امامزاده زيدالكبير معروف به شاهزاده زيدالكبير در سمت شرق شهرستان ابهر قرار گرفته است كه شجره طيبه وي به مولاي متقيان عليبنابيطالب برميگردد. بناي آجري بقعه و گنبد مخروطي زيبايي كه بر فراز آن قرار گرفته است اين بنا را
از نظر سبك معماري در منطقه بينظير كرده است. نخستين سندي كه در تاريخگذاري اين بنا قابل استفاده ميباشد قطعه شعري است كه بر روي در ورودي حك گرديده و از مضمون آن چنين برميآيد كه اين بنا در سال 850 ه.ق. توسط استاد حسين ترميم شده، اما سبك معماري آن متاثر از معماري قرن نهم هجري است.
مقبره امامزاده اسماعيل شناط در قسمت شمالي شناط از توابع ابهر قرار گرفته است كه به استناد متون تاريخي نسب وي به عليبنابيطالب ميرسد. پلان بنا از بيرون هشت ضلعي و از درون مربع ميباشد، اضلاع هشتگانه اين بناي آجري يكي در ميان به طور قرينه به سبك قوسهاي جناغي ساخته شده است. تزئينات به كار رفته در چهار ايوان اين بقعه؛ مقرنس، كاربندي گچي و گرهسازي ميباشد.
قلعه بهستان، يكي از زيباترين آثار معماري صخرهاي در كناره جنوبي رودخانه پرآب قزلاوزن به فاصله 12 كيلومتري شرق ماهنشان در مسير راه زنجان قرار گرفته است. اين قلعه صخرهاي با ارتفاع تقريبي 250 متر روي بدنه كوه ساخته شده است. اطاقها، پلكانها، راهروها، طاقچهها و طاقنماهاي اين قلعه در قسمتهاي مختلف قابل مشاهده است. تاريخ ايجاد اين قلعه با توجه به بررسيهاي باستانشناسي منطقه و شواهد بدست آمده به دوره مياني اسلامي، حد فاصل قرون پنجم تا هفتم هجري برميگردد.
قلعه صخرهاي مهر در حدود 500 متري شمال شرق روستاي ارزهخوران بر كرانه جنوبي رودخانه قلعهچاي ماهنشان واقع گرديده است. با توجه به آثار برجاي مانده دو نوع معماري صخرهاي و ساخت و ساز سنگي و آجري در اين قلعه قابل مشاهده است. به دليل نوع كاربري آن كه يكي از استحكامات دفاعي و نظامي شهر بوده، داراي ساختار ويژهاي است. به استناد مطالعات و بررسيهاي باستانشناسي به خصوص سفالهاي پراكنده در منطقه، قدمت قلعه مهر را دوران مياني اسلامي؛ حد فاصل قرون ششم و هفتم هجري تخمين زدهاند.
چهارطاقيهاي طارم با عناوين؛ تشوير، الزين، پيرچم و گيلانكشه در منطقه طارم واقع گرديده و در سال 1353 با نام آتشكدههاي ساساني در فهرست آثار ملي به ثبت رسيدهاند. در سالهاي اخير با انجام گمانهزني و بررسيهاي دادههاي باستانشناسي آتشكده بودن آنها با شك و ترديد همراه شد. قدمت اين چهارطاقيها، دوران اسلامي؛ حد فاصل قرون هفتم و هشتم هجري تخمين زده شده است.
صنايع دستي در استان زنجان به لحاظ وجود هنرمنداني خوش ذوق رشد و شكوفايي چشمگيري داشته است. از مهمترين صنايع آن ميتوان چاقوسازي، مليلهكاري، چاروقدوزي، فرشبافي، گليمبافي، جاجيمبافي، توليد ظروف مسي و... اشاره كرد.
موسيقي بومي استان زنجان متاثر از موسيقي آذربايجان است. پيوستگي فرهنگي و قومي مردم استان با مردم آذريزبان از يك سو و ارتباط آن با منطقههاي كردنشين، گيلكنشين و تهران از سوي ديگر زمينه شكلگيري نوعي از موسيقي محلي ويژه را فراهم آورده است كه موسيقي منحصر به فردي را با عنوان موسيقي زنجان پديد آورده است.
غناي تاريخي و فرهنگي سرزمين زنجان در طول تاريخ باعث گرديده از داخل آن فرزانگان و انديشمندان بسياري پا به عرصه حيات بگذارند. عده كثيري از انديشمندان، عارفان و شاعران جهان پرورش يافته اين شهر ميباشند. از آن جمله ميتوان به شيخ شهابالدين سهروردي زنجاني مشهور به «شيخ اشراق» اشاره كرد وي از انديشمندان سده ششم هجري قمري و بنيانگذار فلسفه اشراق ميباشد. شيخ اشراق در اصول فقه و اقسام حكمت و فلسفه بيهمتا بوده و در علوم ادبي و
برخي از علوم غريبه نيز مهارت كافي داشته است. برخي از تأليفات وي شامل چهار كتاب بزرگ تعليمي و نظري به زبان عربي، رسالهالطير، حكمتالاشراق، آوازپرجبرئيل، رسالهالاشراق، صفيرسيمرغ، روزي با جماعت صوفيان، فيحالالطفوليه و ... ميباشد. يكي ديگر از اين انديشمندان حاج ملا محمد هيدجي معروف به «حكيم هيدجي» شاعر نامي ترك زبان سرزمين زنجان كه در قريه هيدج متولد شده و در سال 1314 خورشيدي چشم از جهان فرو بسته است. از آثار وي ميتوان به دانشنامه و ديوان اشعار وي اشاره نمود.
از ديگر بزرگان اين شهر ميتوان به شيخ رضي فرج زنجاني از عرفاي بنام قرن پنجم، خواجه صدرالدين احمد زنجاني «صدر جهان» مبتكر چاپ اسكناس در ايران، عزالدين ابوالمعالي عبدالوهاب بن ابراهيم زنجاني مؤلف كتاب معروف «التصريف» به نام تصريف زنجاني، ابوالحسن عليبن هارون زنجاني يكي از بنيانگذاران «اخوانالصفا» در اواسط قرن چهارم هجري، شيخ ضياءالدين ابوالنجيب عبدالقاهربن عبدالله سهروردي مؤلف كتاب «آدابالمويدين» شيخ شهابالدين ابوحفص عمربن محمد سهروردي ملقب به شيخالاسلام مؤلف كتاب «عوارفالمعارف» و بنيانگذار سلسله عرفاني «سهرورديه» در قرن پنجم و ششم هجري اشاره نمود. وجود اين اشخاص و آثار ايشان نشانگر اين واقعيت است كه اين منطقه علما و حكماي بزرگي را به جامعه علم و حكمت و عرفان تقديم نموده است كه تأثير بسيار ارزشمندي در سير فرهنگ و تمدن ايران زمين داشته است.
وضعيت آب و هوائي
تنوع آب و هوائي اين منطقه موجب ايجاد گونههاي متفاوتي از زندگي جانوري شده است. وجود گونههاي مختلفي از حيوانات وحشي، پرندگان مهاجر و جانوران آبزي گردشگران بسياري را در مواقعي كه شكار مجاز است، به اين منطقه جذب ميكند. از 25 سال پيش ناحيه بزرگي بنام انگوران از طرف سازمان محيط زيست، منطقه حفاظت شده اعلام گرديده است. بدليل شرايط كوهستاني اين ناحيه و تأثيرات غيرمستقيم جريانات جوي مرطوب شمال غربي، آب و هواي استان را به دو ناحيه ميتوان تقسيم كرد: آب و هواي كوهستاني با زمستاني سرد و برفي و تابستاني دلپذير، و ناحيه طارم بالا با آب و هواي گرم و نيمه مرطوب. فصول بهار و تابستان بهترين زمان براي گذراندن اوقات فراغت در اين استان هستند. ميزان بارندگي در بهار و تابستان نسبت به ساير فصول در اين استان بيشتر است. پوشش گياهي استان در مناطق مختلف متغير بوده، ولي در مجموع از جنگلها و چراگاههائي با چشمانداز زيبا تشكيل شده است. جنگلهاي استان عموما" در نواحي كوهستاني منتهي به استان گيلان قرار گرفته است.
مذهب
حمداله مستوفي در كتاب نزههالقلوب مذهب مردم منطقه را در حدود سال 740 هجري قمري، سني مذهب ذكر ميكند اما در دوران صفويه با حمايت صفويان از تشيع، بتدريج مذهب تشيع رواج يافته و مردم با رغبت در تحكيم مباني اعتقادي مكتب اهل بيت كوشش نمودند.
زبان
زبان مردم زنجان تركي آذري ميباشد ولي همسايگي و نزديكي به پايتخت باعث گرايش شديد به زبان فارسي شده است. (در جهات اربعه در شمال استان، تركي خالص مخلوط با گيلكي، در شرق متمايل به فارسي، در جنوب غربي كردي و در غرب تركي اصيل و كامل و در جنوب استان نيز با گرايش شديد به فارسي تكلم ميكنند.)
رودها و چشمههاي آب معدني
از رودهاي مهم استان قزل اوزن است (كه رودي جوشان و پرخروش است و از كوههاي كردستان سرچشمه گرفته و پس از توقفي در پشت سد منجيل نهايتا" راهي درياي خزر ميگردد) و از ديگر رودخانهها: زنجانرود، ابهررود، سجاسرود و خرارود را ميتوان نام برد. همچنين چشمههاي آب معدني استان عبارتند از «چشمه آبگرم وننق» ، «چشمه آبگرم ابدال» ، «چشمه آبگرم گرماب» ، و «چشمه آبگرم حلب انگوران» .
صنايع استان
استان زنجان بدليل محدوديت قانوني توسعه ظرفيتهاي توليدي در تهران و مركز كشور، برخورداري از شبكههاي زيربنائي قوي (زمين، منابع آب، خاك، شبكههاي مواصلاتي، موقعيت استراتژيك در منطقه شمال غرب كشور، عبور خطوط انتقال انرژي، سرمايهگذاري كلان ملي و ...) از پتانسيل قابل ملاحظهاي در جذب سرمايهگذاري بخش صنعت برخوردار ميباشد.
از صنايع مهم استان به چند نمونه اشاره ميگردد:
1- شركت ايران ترانسفو 2- پارس سوئيچ 3- شركت ملي سرب و روي ايران
4- شركت كالسيمين 5- شركت مينو 6- چينيسازي ماهنشان و هيس
7- فرش سهند 8- پيشسازان لوازم خانگي ايران 9- لائي ساز
10- سامان شيمي
معادن استان
شهر زنجان از لحاظ تنوع معادن بسيار غني بوده بطوريكه در حال حاضر بالغ بر 170 انديس و ذخاير معدني قابل بهرهبرداري و در دست اكتشاف و يا شناسائي شده، در استان وجود دارد كه شامل: سرب و روي، براسيت، سيليس، خاكهاي صنعتي، آنتي موان، تالك، پرليت، سولفات منيزيم، آلونيت، منگنز، مس، آهن و سنگهاي تزئيني (گرانيت، مرمريت، تراورتن، چيني، مرمر) و سنگهاي آهكي و گچ و سنگ لاشه ميباشد. هماينك از نظر معادن روي، اين استان بزرگترين معادن روي خاورميانه را در خود جاي داده است.
زنجان
زنجان شهر مقاومت و شهر انسانهاي فرهيخته و باهوش و مهماننواز است. شهري با چشمانداز زيبا و موقعيت اقليمي ويژه و بالاخره شهر ديدنيها و هنرمندان. وسعت شهرستان زنجان 848ر13 كيلومتر مربع و جمعيت آن 294ر511 نفر ميباشد.
شهرستان زنجان تا قبل از انقلاب اسلامي، تنها در بخش كشاورزي فعال بود و پس از آن احداث كارخانجات صنعتي و دانشگاهها، بافت و هويت اجتماعي و اشتغال به كشاورزي- صنعتي تغيير داده و به لحاظ ساختار اجتماعي عبور از وضعيت سنتي به مدرنيسم را تسهيل نموده است.
صنايع دستي و سوغاتها
صنايع دستي و يادگاريهاي خوب و مهم زنجان عبارتند از: انواع چاقو (قلمتراش، جيبي، دسته مليله، كارد آشپزخانه و...) مليله (انواع پايههاي استكان، سيني، قاشق و چنگال غذا و چايخوري، كاسه، گلدان، قاب عكس و ...) چارق (نوعي كفش روفرشي بسيار زيباي زنانه) فرش و گليم دستباف. صنايع دستي زنجان بسيار مورد توجه و علاقه گردشگران ميباشد. اين صنايع با ارزش هنري در فروشگاههاي مخصوص زنجان و ديگر نقاط عرضه ميشوند.
مليلهكاري
از كارهاي دستي بومي زنجان ساخت وسايل نقرهاي و بندرت طلائي بصورت مليلهكاري است كه در اوايل فقط در زنجان معمول بوده كه در زمان رضاخان تعدادي از هنرمندان زنجاني به تهران و اصفهان كوچ كردند و اين هنر ظريف را در آن شهرها رواج دادند و ساخت دسته چاقو، سيني، سرويسهاي چايخوري و شربتخوري و جعبه جواهرآلات بيشترين دستمايه مليلهكاران زنجاني است.
چاقوسازي
از ديرباز در سراسر ايران هرگاه سخن از زنجان به ميان آيد، نقش چاقوهاي آن در اذهان پديدار ميگردد و در بسياري از سرزمينهاي دور و نزديك چاقوهاي ظريف و بادوام زنجان با هويت آن عجين گشته و گوئي نمادي از اين شهر شده است. از انواع چاقوها ميتوان چاقوي قلمتراش، چاقوي كشاورزي و قلمهزني، كاردهاي آشپزخانه و چاقوهاي شكاري و صحرائي، قمه، دشنه و قداره را نام برد.
فرشبافي
فرش، گليم و جاجيم زنجان از معروفيت خاصي برخوردارند. (فرش زنجان زيبائي خانهها را تكميل ميكند) فرشبافي در زنجان يكي از صنايع با قدمت زياد است كه نقش قابل توجهي در صادرات فرش ايران ايفا ميكند. فرشهاي صادراتي زنجان از بهترين جلوههاي فرهنگي اين استان هستند، بطوريكه فرشبافان اين خطه هنر و مهارت خود را در راستاي تكامل هنر سرزمينشان قرار دادهاند و از آن بعنوان منبع درآمد نيز استفاده ميكنند. در سال بيش از 60000 تخته فرش در سراسر استان بافته ميشود كه عمده آنها مربوط به اتحاديه بافندگان فرش دستي و شركتهاي مختلف است. طرحهائي كه در فرش زنجان استفاده ميشود عبارتند از: ريزماهي، ماهي درهم، نقشه قلتوق، بيجار و افشار.
چارقدوزي
چارقدوزي يكي ديگر از هنرهاي دستي است كه دستهاي ظريف هنرمندان زنجاني در توليد آن مهارت ويژهاي دارند. اين چارقها مشخصا" زنانه بوده و استفاده از آن جنبه تشريفاتي و تفنني دارد.
|
دانلود تولبار جی تاک
